fbpx

स्वयम्भूया हिलावंगु ख्वाःपाः

रा मानन्धर

नेपाःगाःया उत्पत्तिलिसे स्वापू दूगु व नेपालय् सभ्यता ब्वलने न्ह्यः हे अस्तित्वय् वयेधुंकूगु धयातःगु स्वयम्भू महाचैत्य थौं द्वलंद्वः दँनिसें थःत माःबलय् माथाय् ल्ह्वनेगु भिंकृगु व ईकथं पुजा इत्यादि यानावयाच्वंपिं नेवाःत निरिह जयाच्वंगु छपाः भ्वं जुयाच्वंगु दु ।

विश्व सम्पदा धकाः नेपाःया नां विश्व धलखय् थ्यंकूगु व १५००दँ स्वयाः पुलांगु स्मारक थन द्वलंद्वः दँ निसें बसोबास यानाः वयाच्वंपिं नेवाःतय्गु सभ्यताया द्योतक नं खः । नेवाःतय्त थःत सभ्य, सुसंस्कृत जाति व स्वनिगःया आदिबासी धकाः विश्वय् म्हसीकेगु छगू ध्वाँय् नं खः स्वयम्भू ।

स्वयम्भूलिसे स्वनिगःया स्वंगू लाय्कू, पशुपति व चाँगुनारायणया द्यःगः अले बौद्ध वा खास्ति नै तयाः काठमाडौं उपत्यकायात हे सन् १९७९निसें पुलांगु साँस्कृतिक नगर कथं युनेस्कोया विश्व सम्पदा धलखय् लाकातःगुदु । विश्वय् हे जम्मा प्यसः व चाःचू जक थज्याःगु साँस्कृतिक सम्पदात दु । थ्व झ्वलय् नेपाःथें ज्याःगु कम विकसित देसं थःगु सांस्कृतिक सम्पदाया बलं विश्वया ध्यान सालेगु धइगु नेवाःतय् निंतिं जक मखु दक्व दयेया हे नं गर्वया विषय खः ।

तर माकःयात फ्वंसि धायेथें थज्याःगु अतुलनीय सम्पदाया धनी जूसां नेपालीतय्सं थुकिया संरक्षण व सम्बर्धन यायेत खास ेह ध्यान धाःसा मबिल । विश्व सम्पदा धलखय् लायेवं पुवंकेमाःगु न्यूनतम शर्त पुवंकेपाखे नं सरकारं खास ध्यान मबिउ ।

थथे जूगुलिं हे मखा जुइ निल गुश्चो व गोज हगमुलर धइपिं निम्ह विदेशी विद्वानतय्सं नेपाली सम्पदा ख्यलय् ज्या यानावयाच्वंपिनिगु ग्वाहालि कयाः सन् १९८९लय् चगू र्वहत गुरुयोजना दयेकाः अबलय्या सरकारयात बुझेयात अले सरकारपाखें पुरातत्व विभाग उकियात नाला नं काल ।

स्वयम्भू परबःया भौगोलिक, वातावरणीय, धार्मिक, साँस्कृतिक व मानवीय पक्षया विस्तृत अध्ययन यानाः व परबःया हरेक ब्वया महत्व कुलाः गन छु दयेकेगु, छु मदयेकेगु धइगु स्पष्ट याःगु खः । उकिया कथं स्वयम्भू म्वानाच्वंगु संस्कृति खःसा अन यक्व कथंया निर्माण जुइवं उकिया ऐतिहासिक महत्व म्हो जुयावनीगु जक मखु भूबनौटया आधारय् नं न्हून्हूगु छुं दयेकेगु भिं मजुइगु खँ नं न्ह्यथनातःगु खः । अथे जूगुलिं स्वयम्भूया जःखः च्वंगु न्हापानिसें अन च्वनावयाच्वंपिं स्थानीया बासिन्दातय्गु छेँ मल्वःगु कथं सिमेन्टं दयेकेगु यानाहःगुलिं उकिया पलेसा परम्परागत नेवाःपहलं दयेकेगु सुझाव बिउगु खः । अथेतुं अनया संग्रहालय आदि मल्वःगु छेँ थुनाछ्वयेगु लगायत मेगु छुं कथंया नं छेँ गुम्बा मानेगुम्बा मदनेत निर्देशन बिउगु खः । उलि जक मखु, व गुरुयोजना कथं बुद्ध धर्मलिसे हे सम्बन्धित खःसां नं स्वयम्भूया मौलिकता लिसें ज्वःमलाःगु जूगुलिं थेरवादी व लामावादी मततय्त तकं स्वयम्भू लागाय् प्रोत्साहित मयायेत क्यनातःगु दु ।

व गुरुयोजनां स्वयम्भू लागाया विस्तृत परिवर्तन हयेगु प्लान यानातःगु मदु । उकिं ला अनियमित निर्माण कार्य पनेृगु व मल्वाःगु संरचनायात हिइकाः नेवाः पह वयेकेगु सुझाव जक बियातःगु खः । व आजुइ थ्यंकेत झिदँ नीदँ पिइम्वाः । अथेसां उकिं ११दँया भाका तयाः सन् २००० तकया दुने उगु परिकल्पना पूवनीगु तातुनाः थ्व गुरुयोजनायात हे स्वयम्भू २००० धइगु नां बिउगु खः । तर दुर्भाग्य व बिडम्बनाया खँ धाये, सन् २००० थ्यंबलय् व गुरुयोजनाया म्हगस कथं थ्व ज्या जुल धकाः क्यने तकं मखन । अःखं उकिं छु छु मयायकेत कुतः याःगु खः, व हे जक ह्वासाह्वासा थाहाँ वनाच्वन ।

थौंकन्हय् स्वयम्भूइ पलाः तइम्हस्यां न्ह्याम्हेस्यां धाइ स्वयम्भूइ चैत्य स्वयाः हे ततःचाःगु सँय् चीबाः, पःखाः व मानेगुम्बां परबःयात घेरेयानातःगु दु, स्वःस्वःथाय् गुम्बायात म्हुकंचाथें बुयावयाच्वंगु दु । स्वनिगःया परम्परागत बास्तुकलालिसें ज्वःमलाःगु निर्माण कार्ययात पनेगु झीके प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐन तकं दु । स्वनिगलय् च्वंपिं बासिन्दातय्त माःथाय् म्वाःथाय् दुख बिइगु व ऐृन नियमत स्वयम्भूया मामालय् जक छाय् कां जुयाच्वन धइगु न्ह्यसः हे थन दनावइ ।

नेपाः थज्याःगु भ्रष्टाचारया कंगालय् झ्वाम्प्लाङ्ग दुनाच्वंगु देय्या जनतायात कनाच्वनेम्वाः, थन नियम विपरत ज्या गय् व छाय् जुइ धकाः । नेवाःतय्सं ल्वहंया चीबाः जक तयेत वंसा उगुं थुगुं धयाः चाःहिइकीपिं पुरातत्व विभागया कर्मचारीतय्त छु आधारय्त सिमेन्टया झिलिमिलि रंग पाइगु छोर्तेन दयेकूगु लातां केरा स्वःथें स्वयाजक च्वन जुइ धइगु न्ह्यसःया लिसं पियाच्वने म्वाः, हल धासेंलि कुतिं न्यायेम्वाः ।

 

“जिमिसं दयेके बियागु मखु,” धकाः ल्हाः पुइकीम्ह पुरातत्व विभागया सम्पदा अधिकृत “ए व दयेकूगु ला बां हे लाःनि” धाइम्ह स्वयभ्मू व्यवस्थापन तथा संरक्षण महासमितिया पदाधिकारी अले “व धइगु सँय्तय्गु कला मखु, झीगु हे खः” धाइम्ह धर्मोदय सभाया नायःलिसे स्वयम्भूया व ख्वाः थ्व ख्वाः मदुगु परिवर्तित संरक्षणया ताःचा दु ।

थथे मजिउ मजिउकथं स्वयम्भूइ हे गुम्बा आदि दयेकेमाःगु बाध्यात्मक कारण छु जुइ? सँय्तय्गु धर्म कथंया गुम्बा ला मनाङ, गोरखा, रसुवा वा ताप्लेजुङपाखे दयेके माःगु खः, तर अन मजुसे छगू कथंया सांस्कृति बास्तुकला द्वलंद्वः दँनिसें ब्वलनाच्वंथाय् बिनाकारण मेताजि संस्कृतिं त्वपूवइमखु ।

थुखे जिमि अय् दु, थय् दु धकाः इतिहास जक प्वलाः च्वनाच्वंपिं नेवाःत थ्व खँय् चेतनाशुन्य जुयाच्वंगु दु । प्यखेरं पःखालं चाःहुइके धुंकाः दुनेया जग्गा व चीबाः सुयागु जुइ धइगुपाखे नं छकः बिचाः यानाच्वःसा नं गुगु गैरकानूनी पःखा व गुम्बाया रहस्या थुयावइ ।

ध्यबा म्हयेगु खँय् ला महानरपालिकां नं तसकं हे कुतः यात तर विश्व संपादाय् लाःगु छगू स्मारकया मौलिकता ल्यंकातय्त धाःसा सुं सरकारी गैरसरकारी संस्था वा व्यक्ति न्हयचिउगु खनेमदु ।

विश्व सम्पदा क्षेत्राय् वयाच्वंगु विसंगति पनेत युनेस्कों नेपाल सकारयात सन् १९९३य् मुकं १६गू सिफारिस प्रस्ताव बिल । उकिया कार्यान्वयन मजूगुलिं हानं सन् १९९८य् मेगु ५५गू सिफारिस वल । तर नं सम्पदा क्षेत्रय् माःगु संरक्षण व सम्बर्धनय् सम्बन्ति निकाय व मनूतय्गु व्यक्तिगत स्वार्थया कारण जिम्मेवारी काइपिन्सं हे मिखा तिसिनाबिउगुलिं पुरा मजुयाच्वन ।

विश्व सम्पदाया धलखं स्वनिगःया ना लिकाय्गु ज्या अन्तिम चरणय् थ्यंबलय् नं नेपाःया न्हाय् म्वाकेगु ई आपाः मदयेधुंकाः नं थज्याःगु गैरकानूनी निर्माणया मू हायात ज्वनेमखुत । थज्याःगु हे कारणं विश्व सम्पदा धलखय् स्वनिगः लाःगुया छगू क्षेत्र स्वयम्भू लगायत स्वनिगःया हे सम्पदा क्षेत्रयात खतराया धलखय् तं तल, हानं गय् गय् यानः लिहाँ ला वल तर नेपाः सरकार व नेपाःमिपिनिगु थःगु सम्पदाया बारे चिउता, व उकियात संरक्षण यानाः थःगु पहिचान ल्यंकातय्गु पाखे गंभीर जूगु खने मदुनि । थ्व खँ विश्वया हे सम्पदाप्रेमीपिनिगु लागि चासोया विषय जुयाच्वन तर झी नेपाःमि धाःसा झन् झन् अज्याःगु बांमलाःगु संरचना दयेकेपाखे, अले भचा भचा ध्यबाया लोभय् अज्याःगु खनाः नं मखंछु यानाच्वनेगुपाखे हे जक वनाच्वन । भुखाचं थुंगु लुखा हे हानं कंक्रिट या भरायधंगु लुखा तयेत्यन नं अन सम्बन्धित निकायं माःगु पहल यानाः दिकेगु कुतः याःगु खने मन्त । खयेत ला स्थानीय जनताया विरोधं अन आः ध्वाखा मतइगु जुल, तर कन्हय् मेथाय् मेगु संरचना मदयेकी धायेफइमखु ।

थ्व भिंगु भविष्यया संकेत मखु । लुमंकातये, थज्याःगु पहलं झीसं झीगु पुर्खां भविष्यया सन्ततिपिनिगु लागि धकाः त्वःताथिकूगु व सम्पदा झीगु ल्हातिं तनावनीतिनि ।

सन्ध्या टाइम्सय् 2010822 पिदंगु लेखया आधारय् परिमार्जित यानागु

किपा ग्वाहालि कमल रत्न तुलाधर

 

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *