fbpx

 कातीप्याखं – सिइके नु थुकि दुनेया बाखं

सुनिता राजभण्डारी जुनु 

कातीप्याखंया म्हसीका

नेसं.७६१य् यलया जुजु सिद्धिनरसिंह मल्लया राज्यकालय् नीस्वंगु, संसारय् हे ताहाकःगु साङ्गीतिक प्याखं मध्ये कातीप्याखं छगू उत्कृष्ट व नेपाःमितय्गु थःगु हे मौलिक साँस्कृतिक प्याखं खः । कातीप्याखं नेपाःया गौरव व न्हाय् जुयाः छगू ऐतिहासिक धरोहरया रूपय् थौंतक नं धस्वाना च्वनेफुगु हे थ्व प्याखंया बिस्कं विशेषता दुगु प्रमाणित जू ।

कार्तिक महिना लच्छियंक क्यनीगु जूगुलिं थ्व प्याखंया नां कातीप्याखं जूवंगु खः (सहलहः हरिमान श्रेष्ठ,विसं२०७०, भाद्र २) । थ्व कातीप्याखं हरि, विष्णु, व कृष्णलीला नापं स्वापू दुगु प्याखं खः । जुजु सिद्धिनरसिंह मल्ल छम्ह धार्मिक सहिष्णुता दुम्ह मुख्यतयाः वैष्णव धर्मया अनुयायी जूगु नातां नं वय्कलं कृष्णया व वयागु अवतारलिसे स्वापू दुगु छुं छुं प्याखं कातीप्याखनय् दुथ्याका क्यंगु जुल ।

अले धार्मिककथं स्वय्गु खःसां नं कार्तिक महिना हरि (भगवान् विष्णु)या महिना खः । थुकिं नं छु प्रष्ट जू धाःसा, हरि, विष्णु, व कृष्णलिसे सम्बन्धित गुलि नं प्याखं वा भक्तिभाव जुइगु खः, व ला अवश्य नं वलिसे स्वापू दइगु महिनाय् हे याइगु अथवा क्यनीगु जुल । नापं नेपाःमितय् न्हापा सकसियां लजगाः सिनाज्या खः, उकिं न्हापाया आपाः धइथें प्याखं सिनाज्यां झासुलनेकथं फुर्सदया इलय् तिनि क्यनेगु याइ ।

हाकनं, जुजु सिद्धिनरसिंह मल्ल वैष्णव धर्मप्रति नुगः क्वसाःम्ह नं खः । वय्कः न्ह्याबलें कृष्णभक्तय् लीन जुयादी, उकिं वय्कलं गुलिनं म्ये, कविता चिनादीगु दु व फुक्कलय् थःत गोपीनाथ धकाः सम्बोधन यानातःगु दु । कलहमय जुयाच्वंगु उगु इलय् थःगु राज्ययात गथे यानाः सुरक्षित यानातय्गु धइगु खँय् थः शिक्षागुरु पण्डित व नाट्याचार्य हरिवंश उपाध्याय(शर्मा) व दीक्षागुरु विश्वनाथ उपाध्याय(शर्मा) नाप सहलह जुल ।

उगु सहलहकथं हरि, विष्णु, व कृष्ण सम्बन्धी प्याखं दय्का क्यनेगु यातधाःसा अवश्य नं देशय् विघ्नवाधा(आपतविपत) दक्वं न्हंनावनी (चिलावनी) धइगु खँ जुल । थ्व हे विश्वासया आधारय् देय् शान्त, सबल याय्गु हेतुं प्याखनय् नेवाः दुनेया दक्वं जातजाति दुथ्याका, संलग्न याकाः थ्व जिगु, व छंगु व वयागु जक मखुसें झी सकसिगु हे मंका प्याखं खः धकाः समावेशीपन बोध याकाः मनोरञ्जन नापनापं उबलेया प्रजापिन्त नं सु(संस्वृmत याय्गु नापं देय्प्रतिया आस्था ब्वलंका, क्वातुक्क देय्या राज्य सञ्चालन न्ह्याकेगु नितिं छगू बःलाःगु व धिसिलाःगु पलाःया लिच्वः हे कातीप्याखं जुयाः पिदन ।

थ्व प्याखं निन्हु क्यनेमा, च्यान्हु क्यनेमा बाय् लच्छि हे क्यनेमा, न्ह्याक्व क्यंसां जलशयन कार्तिक शुक्लपक्ष एकादशी कुन्हु, वराह अवतार द्वादशी वकुन्हु व नृसिंह अवतार त्रयोदशी कुन्हु हे लाक्क क्यनेमाः धइगु परम्परा दु । न्हापांनिसें न्ह्योज्याना वयाच्वंगु थ्व परम्परायात आःतक सुनां नं हाचां गाःगु मदुनि ।

This slideshow requires JavaScript.

झिंनिन्हु तक क्यनीगु प्याखंया धलः

थौंकन्हे कातीप्याखं झिंनिन्हु तक क्यनीगु यानावयाच्वंगु दु ।

महिना व तिथि प्याखं

कार्तिक शुक्लपक्ष चौथी — सुदामा बाय् भक्त सूरदास—कृष्ण अवतार
कार्तिक शुक्लपक्ष पञ्चमी —  बाथः प्याखं
कार्तिक शुक्लपक्ष षष्ठी — उषाहरण लीला बाय् माधवानर लीला
कार्तिक शुक्लपक्ष सप्तमी — उषाहरण लीला बाय् माधवानर लीला
कार्तिक शुक्लपक्ष अष्टमी — उषाहरण लीला बाय् माधवानर लीला
कार्तिक शुक्लपक्ष नवमी — उषाहरण लीला बाय् माधवानर लीला
कार्तिक शुक्लपक्ष दशमी — उषाहरण लीला बाय् माधवानर लीला
कार्तिक शुक्लपक्ष एकादशी जलशयन — मधु–वैmटव वध
कार्तिक शुक्लपक्ष द्वादशी वराह अवतार — हिरण्याक्ष वध
कार्तिक शुक्लपक्ष त्रयोदशी नृसिंह अवतार — हिरण्यकश्यपु वध
कार्तिक शुक्लपक्ष चतुर्दशी दधि लीला — कृष्ण अवतार
कार्तिक शुक्लपक्ष पूर्णिमा वस्त्र हरण बाय् बौद्ध अवतार — कृष्ण अवतार

(बाथः प्याखं अन्तर्गत ल्यवः लायेगु (सुखुलिं तुल्यगु), च्वले खुदाँ—दाँ खुदाँ, कौला खिचा, माकःसि मियेगु, खुसि छिकेगु (जिचा), तिंखिकाँ — छ्योँ ध्वग्गि, सति वनेगु — महामूर्खँ, उषाहरण लीला अन्तर्गत, वाणासुरयात सहश्रभुज वरदान, उषा अनिरुद्र श्रृङ्गार,युद्ध कला अन्तर्गत वाणासुरया सहश्रभुज त्वाःल्हायेगु व शितज्वर + विषम्ज्वर, कृष्ण + महाद्यः, देवी प्याखंः द्योला, ख्याः, कवं, भैरव, व कुमारी, महालक्ष्मी, उषा अनिरुद्र विवाह )

यदि छगू महिना (लच्छियंक) हे क्यनीगु खःसा, कार्तिक शुक्लपक्ष चतुदर्शी कुन्हु वस्त्रहरण व दधिलीला प्याखं क्यनीसा, कार्तिक शुक्लपक्ष पूर्णिमा दकले लिपांगु दिं कुन्हु बौद्ध अवतार प्याखं क्यनाः क्वचाय्की ।

कातीप्याखनय् यलया जुजुपिनि योगदान

नेपाःया मध्यकालीन ई, अथे धइगु मल्लकालीन ईयात स्वर्णयुग नं धाइ । मध्यकालीन ई धाय्बले विशेषत जुजु जयस्थिति मल्लया ई नेसं ५०० निसें नेसं ८८८ तक पृथ्वीनारायण शाहलं स्वनिगः मत्याकुतलेया ईयात काइ । व इलय् गुलि नं मल्ल जुजुपिन्सं थन स्वनिगलय् राज्य यानाः वन ।  वय्कःपिं फुकंसिया मेगु देय्या जुजुपिंथें, जि थः थुलि नां जाःम्ह, जि थुलि सूरवीरम्ह, प्रतापीम्ह धकाः मखुसें जि थुलि भाषाया ज्ञाता, जिं थ्वपु म्ये, कविता च्वयागु दु । अले थ्वपु प्याखं च्वयागु दु धकाः अभिलेखीकरण याकेगु वय्कःपिनिगु शान खः । उकिं व इलय् भाषा, कला व संस्कृति च्वन्ह्याकेगुलिइ मल्ल जुजुपिनिगु तसकं तःधंगु देन दु ।

थ्व हे झ्वलय् जुजु शिवसिंह देवया छय्, अले जुजु हरिहरसिंह देव व रानी लालमतीया काय्, सिद्धिनरसिंह मल्लया जन्म नेसं ७२६ आषाढ शुक्ल नवमी कुन्हु जुल । जुजु हरिहरसिंह देवया ई मत्यवं मदुगु व जुजु शिवसिंह देव नं थः भौमचा रानी लालमतीयात बियातःगु वचनकथं सिद्धिनरसिंहंयात नेसं७३९य्(झिंनिदँ दुबले) यलया जुजु घोषणा यानाः अनया दक्वं राजकाज न्ह्याकल(वज्राचार्य, १११९) ।

सिद्धिनरसिंह मल्ल, छम्ह तसकं धार्मिक सहिष्णुता दुम्ह धर्मात्मा व राजकाजय् निपुणम्ह जुजु खः । वय्कःया साहित्यिक ख्यलय् नं उलि हे अभिरुचि दुगु वय्कःया थी थी कृतिं दसू ब्यू । वय्कलं म्ये, कविता जक मखु नाटक नं च्वयादीगु दु । एकादशी व्रतकथा छधाः प्याखं नेसं७५३य् दक्वसिसिबें न्हापां नेपालभाषां च्वयादीगु नाटक खः ।

थुकथं वय्कः नेपालभाषाया न्हापांम्ह नाटककार नं जुयादिल । अथे हे वय्कलं च्वयादीगु भागवत पुराण, गीतगोविन्द आदि नापं कृष्णलीलालिसे सम्बन्धित ३१पु म्ये व रङ्गीन पौभाः थौंतक नं ज्यापुन्ही वकुन्हु यलया कृष्ण देगःया न्ह्योने ब्वय्गु याःनि । अले व हे ३१पु म्ये, ज्यापुन्हि कुन्हु हालेगु प्रचलन आःतक नं दु ।

अथे हे वय्कलं च्वयादीगु गुलिं म्ये आःतकं नं कृष्ण देगःया भजनय् हालावयाच्वंगु दनि (तुलाधर, ११२०) । मैथिली, संस्कृत, बंगाली, नेपालभाषा आदि यक्व भाषाया ज्ञाता जूगुलिं वय्कलं थी थी भाषाय् यक्व साहित्यिक कृति च्वयाः मैथिली, संस्कृत, बंगाली भाषाय् जक मखु नेपालभाषाया साहित्यिक धुकू नं जाय्काथकूगु दु ।

नापं वय्कलं वय्कःया राज्यकालय् धर्मया ख्यलय्, कला साहित्यया ख्यलय् सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक उन्नतिया ख्यलय् यक्व सुधारात्मक ज्याखँ न्ह्याकावंगु जुल । वय्कलं नीस्वनावंगु ततःधंगु कृतितमध्ये यलया २१पु गजूया कृष्ण देगः छगू खः, गुगु देगः झण्डै न्हय्(७) दँ बिकाः नेसं ७५७य् दय्के ज्या सिधःगु खः ।

अले थ्व कृष्ण देगः, शिखरशैलीइ दय्कूगु न्हापांगु देगः जुया ब्यूगु दु । मेगु वय्कःया देन खः नेसं ७६१ दँय् वय्कलं नीस्वनावंगु कातीप्याखं, गुगु प्याखं संसारया दक्वसिबे ताहाकःगु साङ्गीतिक म्ये प्याखं व भाव प्याखंया छगू उत्कृष्ट दसू जुयाः दंवःगु दु ।

जुजु सिद्धिनरसिंह मल्लं नीस्वनाथकुगु कातीप्याखंयात अझ अप्वः जीवन्तता बीगुकथं वय्कःया काय् जुजु श्रीनिवास मल्लपाखें थ्व प्याखनय् द्यःया अवतारलिसे स्वापू दुगु प्याखं जक मल्हुकुसें ख्यालीन्हिलीं जाःगु व नापं नीति (औपोदेशिक) बाखं दुगु थी थी बाथः प्याखं नं दुथ्याकाः च्यान्हु जक हुइकाच्वंगुयात मेगु न्हय्न्हु तनाः मुक्वंm झिंन्यान्हु क्यनेगु व्यवस्था यानाः थकल ।

वय्कलं नं नेपालभाषां यक्व म्ये, कविता चिनाः नेपालभाषाया धुकू जाय्कावंगु दु । अथे हे म्ये, कविता चिनेगु झ्वलय् गथे जुजु सिद्धिनरसिंह मल्लं गोपीनाथ च्वयादी अथे हे जुजु श्रीनिवास मल्लं थःयात लोकनाथ च्वय्गु याः । वय्कःया साहित्य प्रतिया आस्था दया हे दशावतार नाटक नं च्वयावंगु दु (तुलाधर, ११२०) ।

अथे हे थ्व प्याखनय् मेगु झिंन्यान्हु द्यःया अवतारलिसे स्वापू दुगु व बाथः प्याखं नापं स्वापू दुगु मेमेगु थी थी नीतिबाखं (पौराणिक बाखंया लिधंसाय् दुगु) प्याखं तया मुक्वं छगू महिना हे क्यनेगु ग्वसाः जुजु श्रीनिवास मल्लया काय् जुजु योगनरेन्द्र मल्लं यानाः थकुगु खः । वय्कलं नं म्ये, कविता व नाटक च्वयावंगु दु, वय्कः नं छम्ह साहित्यप्रेमी जुजु खः ।

वय्कलं माधवनल (माधवानर) गुगु नाटक कातीप्याखंया छगू अंश खः, कामकुण्डल धइगु प्रेम आख्यान दुगु नाटक च्वयाः थकल, तर अथेसां वय्कलं नेपालभाषां छगू जक नाटक विक्रमादित्य च्वयादीगु लूगु दु (तुलाधर, ११२०) ।

कातीप्याखंया न्ह्यःलुवा कथं वय्कःपिं स्वम्ह जुजुया नां न्ह्यःने वइ । वय्कःपिं स्वम्ह जुजुपिं धुंकाः जुजु विष्णु मल्ल व जुजु राज्यप्रकाशया नां नं यक्व म्येय् वयाच्वंगुलिं वय्कःपिनिगु नं यक्व योगदान दु धइगु सीदु । न्ह्यागु हे जूसां थ्व वय्कःपिन्सं यानावंगु कृति तसकं हे सराहनीय जू, च्वछाय् बहःजू गुकिं यानाः वय्कःपिनिगु कृतिं अमर जुयाच्वंगु दु ।

नापं थ्व प्याखंया मू नृसिंह प्याखंया स्रष्टा जुजु सिद्धिनरसिंह मल्लया शिक्षागुरु पण्डित व नाट्याचार्य हरिवंश उपाध्याय(शर्मा)या देन व वय्कःया दीक्षागुरु विश्वनाथ उपाध्याय(शर्मा)या देन, वय्कःपिनिगु शास्त्रीय शिक्षा व तान्त्रिक शिक्षाया मेलं थ्व छगू संसारय् ज्वःमदुगु प्याखंया रूपय् धस्वाना च्वनेफुगु दु ।

थ्व प्याखनय् शिक्षागुरुं थःगु निपुणतां नृसिंह प्याखं सिर्जना याःगु दुसा, दीक्षागुरुं थ्व प्याखंयात विधिवतकथं विसर्जन यानाः क्यंगु दु । तलेजुया पुजारी दीक्षित जुया सिद्ध मन्त्र कयातःगु दइ । छु चीजया मनन यानाः ज्ञान प्राप्त जुइ, संसारया वन्धनं मुक्त जुइफइ, थःम्हेसियां चाहे जूथें सिद्धि प्राप्त जुइ व हे चीजयात मन्त्र धाइ(भट्ट, ११२५) । अले व हे मन्त्र फुकेयाना मंगः हितिया जवगु हितिं कयाहःगु जल बेहोश जुयाच्वंम्ह हिरण्यकश्यपुयात त्वंका हाकनं होशय् हय् फुगु धइगु नं तःधंगु हे देन दुगु खत ।

कथहं …

(च्वमि सुनिता राजभण्डारी जुनु नाप सहलह ब्याकालि वय्कःया अनुमतिं हे  वय्कलं बियादीगु कातीप्याखंया जानकारी झीगु डटकमस प्रकाशन यानाच्वना ।  – रेखा शाक्य )

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *