fbpx

कातीप्याखं – सिइके नु थुकि दुनेया बाखं (ब्व २)

सुनिता राजभण्डारी जुनु 

 कातीप्याखंया शास्त्रीय पक्ष

शास्त्र धइगु नीति नियम खः अले नीति नियम धइगु अनुशासन खः । पौराणिक बाखंयात कयाः छगू शास्त्रय् आधारित जुयाः विधिवतकथं न्ह्यब्वइगु प्याखं, हुला प्याखंयात शास्त्रीयप्याखं (नृत्य) धाइ । अलौकिक पात्र (द्यः, दैत्य, पशु आदि) सिर्जना याना स्वनिगःया थाय्थासय् क्यनीगु गं प्याखं (अष्टमातृकाया प्याखं), ख्वपःया नवदुर्गा प्याखं, जलया हरिसिद्धिप्याखं, चित्लाङ्ग व फर्पिङ्गया कातीप्याखं, इकुं प्याखं, येँयाः, येँयाःबले क्यनीगु दशावतार नापं लाखे, सव भक्कु, महाकाली प्याखं, आदि इत्यादि प्याखं फुक्वं हे शास्त्रीयप्याखं अन्तर्गत लाः ।

थुकिमध्ये जलया हरिसिद्धिप्याखं जुजु विक्रमसेनं उग्रतारादेवीया आज्ञा शिरोपर यानाः विक्रम संवत् सुरु जुइ ९४१ दँ न्ह्यः  हे नाटक न्ह्यब्वय् धुंकूगु दु (वज्राचार्य,११०८) । थुपिं दक्वं शास्त्रीय प्याखं अप्वःधइथें सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुगया पौराणिक बाखं गथेकि भगवान् विष्णुया थी थी लीला रामायण, महाभारत, कृष्णलीला आदि बाखंया लिधंसाय् दय्का क्यनी ।

कातीप्याखं श्रीहरि (विष्णुलीला) लिसे सम्बन्धित व नितान्त शुद्ध नाट्यशास्त्रय् आधारित जुया दय्कातःगु प्याखं खः । नाट्यशास्त्र धाय्बले थ्व प्याखंया दबू निर्माण ज्या, बाखंया छनौट, रस, भाव, अभिनय, तिसा, वसः, श्रृङ्गार,अलङ्गकार थुकिया सुरुवातनिसें प्याखंया अन्ततक विसर्जन आदि फुक्वं गुकथं याय्गु धइगु परम्परागत नीति नियमत दयाच्वनी गुगु प्याखंयात शास्त्रीय प्याखं धाइ ।

शास्त्रीयप्याखं अप्वःयानाः भावप्रधान जुयाच्वनी गुकिइ अभिनय (भाव), हस्तमुद्रा, रस, तिसा, वसः, श्रृङ्गार,अलङ्गकार दयाच्वनी नापं थ्व मनोरञ्जन व शिक्षाप्रद सन्देशमूलक नं जुयाच्वनी । छुं नं प्याखनय् थथे हे जुइमाः व अथे हे याय्माः धइगु नीतिनियम विधिवतरूपं दयाच्वनीगुयात हे शास्त्रीयप्याखं धाइ । शास्त्रीय प्याखनय् गुरु–शिष्य परम्परां हाः कया च्वंगुदइ ।

गुरु–शिष्य परम्परा धाय्बले गुरुं थः शिष्यप्रति पूवंके माःगु दायित्व व शिष्यं गुरुप्रति पूवंके माःगु कर्तव्यया नं बोध जुयाच्वनी । नापं शास्त्रीय प्याखनय् नृत्यनाथ नासः द्यःया आराधना यानातिनि प्याखं सुरु याइ । गुकियात द्यःल्हाय्गु नं धाइ । थ्व कातीप्याखनय् द्यः ल्हाइबले ल्हाःया मुद्रालिसें गुपलाःया छातँ कयाः नं याइ ।

दक्वसिबें न्हापांगु खुसिइ प्याखंम्वः जुइपिं सुं दुसा व न्हूम्ह प्याखंम्वः प्याखनय् दुहाँ वयेत नासःद्यःयात किसलिं छानातिनि दुहाँ वनेगु परम्परा आदीकालंनिसें हे न्ह्यानावःगु चलन खः । शास्त्रीयप्याखं ख्वाःपाः पुना, ख्वाःपाः मपुसे व बच्छि ख्वाःपाः पुना व बच्छि ख्वाःपाः मपुसे स्वता कथंया दइ ।

नेपाःया परिप्रेक्ष्यय् हरिसिद्धिया जलप्याखं, स्वनिगःया गंप्याखं (अष्टमातृका), ख्वपःया नवदुर्गा, महाकाली प्याखं आदि दक्वं द्यःप्याखं ख्वाःपाः पुनाः जक ल्हुइगु शास्त्रीयप्याखं खः । तर थ्व कातीप्याखनय् स्वता कथंया ख्वाःपाः पुनाः, मपुसे व बच्छिसिनं पुनाः, बच्छिसिनं मपुसे थ्व प्याखं प्रदर्शन याइ, गुगु खँ थ्व प्याखंया वैशेषिक पक्ष खः । मेगु थुकिया वैशेषिक पक्ष, थ्व प्याखंलिसे सम्बन्धित तन्त्र व मन्त्र खः ।

साङ्केतिक रूपं वध याय्गु (बेहोश जुइकथं) अले हाकनं व होश हे मदय्का च्वंम्ह दैत्यरूपी हिरण्यकश्यपु प्याखंम्वःयात जीवन बीगु, थ्व प्याखंया अलौकिक शक्ति खः । दैत्य जुयाः अभिनय याइम्ह यलया नुगः कवया पुंयात तलेजुया पुजारीं मंगः हितिया जवगु हितिं वःगु लः फयाहयाः मन्त्र फुके याना व जल त्वंकातिनि होशय् वइ, छगू कथं न्हूगु जीवन दइ । थज्याःगु तन्त्रमन्त्रं जाःगु दैवीय शक्ति क्यनीगु प्याखं २१ औँ शताब्दीया थौंया उच्चप्रविधिया वैज्ञानिकयुगयात चुनौती खः । न्ह्याथे हे धाःसां थ्व प्याखंया शास्त्रीय पक्ष व तन्त्रीय पक्ष आःतक नं उलि सवल खनेदुगुलिं आःतकं नं थ्व प्याखं म्वानाच्वने फुगु खः ।

कातीप्याखंया लोकपक्ष

भाषाविज्ञानया आधारय् ‘लोक’ खँग्वः, छगू अनेकार्थी खँग्वः खः । गथेकि लोक धाय्बले छगू च्वनेगु थाय् खःसा मेगु समाज व जनमानस खः । अले लोकपक्ष धाय्बले समाजय् जुयाच्वंगु समाजय् च्वंपिं जनमानसं गुकथं नाला कयाच्वंगु दु व यंकाच्वंगु दु धइगु खँ छ्यलाबुलाय् वयाच्वंगु विधि व्यवहार बाय् प्रक्रिया खः ।

कातीप्याखंया लोकपक्ष धाय्बले मुख्यतया थुकिया बाथः प्याखं खः । बाथः(बालथक) खँग्वः चतुर(धूर्त) म्हेसित छ्यली । थ्व प्याखं स्वम्ह बाथःया दथुइ नं महाबाथः धकाः यलय् बाथः तसकं हे चलाखम्ह धूर्त जुइ । थकालिम्ह गंदाजु(गंगुल) यात यमि बाथः, दातिम्ह समा(समाल) दाजुयात ख्वपय् बाथः व दक्वसिबें क्वकालिकम्ह(बाथः किजा) हाप्वः ख्वाःयात यलय् बाथः धकाः नां छुनातःगु दु (श्रेष्ठ, ११२९) । थ्व बाथः प्याखंया दर्शन त्रिपक्षीय बाय् त्रिमूर्ति (व्रह्मा, विष्णु, व महाद्यः) या रूपकथं कयातःगु खनेदु ।

थी थी पौराणिक नीति व औपदेशीय बाखंया लिधंसाय् तात्कालीन ई, समाज व सामान्य जनजीवन हनाच्वंपिनिगु तकं बाखंथें च्वंक, समाजय् जुयावयाच्वंगु अनेक घटनायात उजागर यासें स्वकुमितय्त नीतिगत शिक्षा(ज्ञान) बीगु उद्देश्यं बाथः प्याखं प्रस्तुत जुयाच्वनी । तात्कालीन समाजया परिवेश व गतिविधि नापं ल्वय्कः सामान्यसिबें सामान्य मनूतय्गु थःगु हे बाखंथें च्वंक समाजय् दुगु बाय् जुयाच्वंगु कुकृति, विसङ्गीत, अराजकता आदि छुं नं बामलाःगु तत्वं हाः कयाच्वंगु खःसा, उकियात हाःनिसें हे लिकया समाजया न्ह्योने तया उलाः बीगु बाय् समस्याया समाधान यानाः क्यना बीगु सन्देशमूलक बाखं जुयाच्वनी । कातीप्याखंया बाथःप्याखंअन्तर्गत लाःगु प्याखंमध्ये ल्यवः लाय्गु (सुखुली तुल्यगु), च्वले खुदाँ—दाँ खुदाँ, कौला खिचा, माकःसि मियेगु, खुसि छिकेगु(जीचा), तिंखिकाँ—छ्योँ ध्वग्गि, सतिवनेगु—महामूर्ख आदि खः (श्रेष्ठ, ११२९) ।

बाथःप्याखं अप्वः हे श्रृङ्गार रस व हाँस्य रसंजाःगु प्याखं खः । थुकिया बाखं तात्कालीन ई, थ्व प्याखनय् खँल्हाबल्हाया नापनापं हुलाप्याखं नं दयाच्वनी । लिसें थ्व साधारण मनूतय्गु हे बाखंथें च्वनाच्वंसां थुकिइ नं छुं खँया छिनाफाना याय्माःसा द्वारिकाय् वनाः द्वारिकानाथ कृष्णया शरणय् वनाः तिनि छिनाफाना जुइगु याना नं क्यनातःगु दु ।

थ्व ल्याखं बाथःप्याखं स्वय्बले् साधारण मनूतय्गु बाखं खःसां थुकिइ नं द्यः पात्र न्ह्योने थने हयाः भगवान् विष्णुया छगू लीलालिसें हे सम्बन्धित यानाः क्यनातःगु धइगु हे हरि, विष्णु यत्रतत्र विराजमान दु वलिसे सुं नं तापाक्क च्वने फइमखु धइगु दर्शन व शिक्षा नं खः । बाथः प्याखनय् नं हुलाप्याखं दुथ्याः उकिं हुला प्याखंया नितिं कृष्णगण, व थी थी द्यःया शास्त्रीयप्याखं हुलीबले गथे दबूया छचाखेरं योन्याकार जुया दक्वसिबें न्हापां दबूया जवगु कुनय् (प्रथम कोण) वनाः प्याखं हुली । अनलिं दबूया मेगू खवगु कुनय् (द्वितीय कोण) वनाः प्याखं हुली । अले थ्व प्याखं सुरु याइबले नं नृत्यनाथ नासःद्यःयात नमस्कार छातँ कयाः हे सुरु याइ ।

च्वय् न्ह्यथना थें लोक धाय्बले द्यःत च्वनीगु लोकयात देवलोक(स्वर्गलोक), मनूत च्वनीगु लोकयात मत्र्यलोक अथे हे दैत्यत च्वनीगु लोकयात पाताललोक आदि धाय्थें थ्व कातीप्याखनय् नं देवलोक, मत्र्यलोक व पातललोक स्वंगू लोकया नं प्रतिनिधि यानाः क्यनातःगु दु । उविंm थ्व प्याखंया लोकपक्ष धकाः बाथः प्याखं जक मखु कि थुकिइ संलग्न दक्वं प्याखं हे लोकपक्षय् लाः । नृसिंह अवतार प्याखनय् देवलोक, मत्र्यलोक व पाताललोक आदि दक्वं लोकनापं सम्बन्धित जू । गथेकि विष्णुगण देवलोक, दैत्यगण पाताललोक, नृसिंहयात मनूतय्सं पूजा बीगु मत्र्यलोक, अप्सरा प्याखं हुलीगु देवलोक व नृसिंहं दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपु यात स्याइबले ला झन् देवलोक, पाताललोक व मत्र्यलोक थुपिं स्वंगू हे लोकय् मखुसें छगू मेगु हे लोकय् तयाः प्रतिककथं नृसिंहया मुलय् तयाः स्याइ । दर्शनकथं ‘मुल’ नं छगू लोककथं कयातःगु थ्व प्याखंया गरिमा झन् अप्वः जू ।

 कातीप्याखनय् नृसिंह अवतार

कातीप्याखनय् चीचीधंगु आपालं प्याखंत स्वानाच्वंगु दु । थुकिमध्ये दशावतार नाप स्वापू दुगु वराह अवतार, नृसिंह अवतार, कृष्ण अवतार(कृष्णलीला) व बुद्ध अवतार नं क्यनेज्या जुयावयाच्वन । थुपिं फुक्क प्याखंमध्ये नृसिंह अवतार हे कातीप्याखंया मुख्य आकर्षण जुयाब्यूगु दु । नृसिंह अवतार अवलोकनया निंतिं स्थानीय जक मखु विदेशीतय्गु तकं आपालं उपस्थिति दइ । कातीप्याखनय् नृसिंहप्याखं विशिष्टिकरण जूगुया मुख्य कारण क्वय् न्ह्यब्वयाकथं खनेदु —

_ जुजुया वैष्णव धर्मप्रति आस्था दुगुलिं व नं मुख्यतया कृष्णया अनुयायी जूगुलिं ।
_ जुजु थः मैथिली जूगु नातां मैथिलीभाषां साहित्य च्वय्गु झ्वलय् वय्कलं नृसिंहया ‘नृसिंहकावणीताहरू’ नांया म्ये सफू च्वयादिगुलिं        (वय्कलं  मैथिली भाषां नृसिंहसम्बन्धी यक्व म्ये चिनादीगु दु) ।
_ यल क्वालखु त्वाःया क्वावुटबहाःया छगू शिलाभिलेखय् वय्कःया नां नरसिंहमल्लया रूपय् नं खनेदुगुलिं(वज्राचार्य, १११९) ।
_ मल्लकालतक थ्यंबले भगवान् विष्णुया दशावतारकथं नृसिंहया अवतारया प्याखं क्यनेगु चरम विन्दुइ थ्यने धुंकूगुलिं ।
_ तात्कालीन इलय् स्वनिगःया स्वंगुलिं लाय्कूया लुखाद्वाःपिने नृसिंहया प्रतिमूर्ति दय्का स्थापना याय्गु प्रतिस्पर्धा जूगुलिं ।

थौं सिबें ३७७ दँ न्ह्योया ई, परिस्थिति व स्वनिगया मेगु राज्य नापंया प्रतिस्पर्धा, नापं जुजुया थःगु धर्मप्रतिया आस्था, जुजु थः हे स्वयम् भगवान् विष्णुया रूप खः धकाः काइगु इलय् मेपिं राज्यया जुजुपिन्त क्यनेगु वैभवताया कारणं अले वय्कःया शिक्षा दीक्षा आदिया कारणं यानाः नं थ्व नृसिंह अवतारया प्याखं नीस्वना क्यंगु जुल ।

वय्कःया दक्वसिबें तःधंगु च्यूता धइगु थःगु देय् व जनतातय्गु रक्षा याय्गु ताःतुना हे थ्व प्याखं नीस्वंगु खनेदु । छाय्धाःसा, थ्व प्याखनय् छगू जक सीमित जातिया संलग्न मखुसें फयाफच्छि दक्वं जातजातिया मनूत कःघाना नीस्वनातःगु खः, गुविंm यानाः कन्हे वना राज्यय् छु नं आपत विपत वःसा छधि छप्पं जुइमाः धकाः खः । थ्व प्रवृत्तिं यानाः नं जुजु सिद्धिनरसिंह मल्लयात लोकतन्त्र प्रियम्ह जुजु धकाः धाय्छिं । उबले हे जुजु सिद्धिनरसिंह मल्लयाके समावेशीपनया भावना दुगु खँ नं थन प्रष्ट जू ।

थःगु राज्य बःलाकेत समावेशीकथं वनेमाः धकाः वय्कःयात थः शिक्षा गुरुपाखें इलय् ब्यलय् शिक्षा व ज्ञान बी । व हे शिक्षा व ज्ञानं यानाः जुजुं थः शिक्षा गुरु पण्डित व नाट्याचार्य हरिवंश उपाध्याय (शर्मा) पाखें नृसिंहप्याखं नीस्वंका क्यंगु खः, धइगु प्रमाणित जू । नापं जुजुया थः पाजुपिं उखे तराईया मैथिलीयापिं जूगुलिं अनया नं छुं छुं मचाय्वकं प्रवाह ला अवश्य नं लाइगु हे जुल ।

This slideshow requires JavaScript.

 नृसिंह अवतारया बाखं

कातीप्याखनय् दुथ्यानाच्वंगु नृसिंह प्याखं भगवान् विष्णुया दशावतारमध्ये नृसिंह अवतारय् आधारित जुयाच्वंगु दु । उकिं थुगु प्याखनय् नृसिंहं असत्यया प्रतिक जुयाच्वंम्ह दैत्यराज हिरण्यकश्यपुया निर्मूल याइगु बाखं दुथ्यानाच्वंगु दु । परीक्षितयात शुकदेवं कनाच्वंगु पुराणय् आधारित थुगु बाखंया सार थुकथं दु—
शुकदेव मुनिं धाल, ‘हे परीक्षित ! हिरण्यकश्यपुनं थः अजर अमर जुइत छक्व घोर तपस्या यात । वयागु तपस्यां लय्ताना व्रह्मां वर फ्वनेत धाल । हिरण्यकश्यपुं न्ववात, ‘हे प्रभु ! छपिन्सं जितः थज्याःगु वर बियादिसँ कि छिगुपाखें उत्पन्न जूम्ह सुं प्राणी बाय् मनुष्य, पशु, पंक्षी, देवता, दैत्य, नाग, किन्नर आदिपाखें जिगु मृत्यु जुइ मफय्माः । नं जितः छेँय् स्याय् फइ, नं न्हिनय् स्याय्फइ, नं बहनी, नं जि पृथ्वीइ सी नं आकाशय् । व्रह्मां तथास्तु धयाः थःगु लोकय् बिज्याःत ।’

वर प्राप्त याय् धुनेवं हिरण्यकश्यपुं थः दाजु हिरण्याक्षया मृत्युया बदला कायेगु विचाः यात अले स्वंगू हे लोकय् देवता, असुर, नाग, गन्धर्व, मनुष्य, यक्ष, राक्षस आदि दक्वसित त्याकल । वं इन्द्रयात बुका स्वर्गय् च्वंवन । अमरावतीया एकछत्र सम्राट जुया स्वतन्त्र जुया उखें थुखें चाःहुला जुल । द्यःपिन्त वयागु पालिइ वन्दना याकाः मदहोश अय्लाखय् मस्त जुयाच्वन ।

हिरण्यकश्यपुया अनुल्हाद, ल्हाद, प्रल्हाद व संल्हाद थुपिं प्यम्ह काय्पिंमध्ये सांहिलाम्ह काय् प्रल्हाद खः (Mani, 1084) । प्रल्हादं मचाबले हे भागवत भक्तिइ अनुराग तःगु खः । भगवान् विष्णुया पालिइ वयागु अटूट प्रेम दुगु खः । तर भगवान् विष्णुनापं वैरीभाव दुगु कारणं हिरण्यकश्यपुं थः काय्यात अपराधी मानेयानाः दण्ड बीत लिमच्यु ।

वं दैत्यपिन्त सःता धाल कि छिमिसं थुइत याकनं स्यानाः छ्व । थ्वं भगवान् विष्णुया पूजा याइ । थ्वं जितः सुभाय् मब्युसें जिगु आज्ञाया पालन मयाः । ल्वय्यात इलय् हे निर्मूल याय्माः मखुसा व ल्वय् न्यनाः(बढेजुया) वलकि घातक जुइफु । म्हय् छुं अङ्गय् यदि खराबी वःसा उकियात अवश्य चाना वान्छ्वया बीमाः । थ्व जिगु काय्या नामय् जिगु शत्रु खः । थः जुजुया आज्ञा न्यना दैत्यगण त्रिशूलं प्रल्हादयात सुइत स्वल । तर प्रल्हादया चित्तला मन, वाणी व कर्म सर्वशक्तिमान परमब्रह्मय् लीन जुयाच्वन ।

उकिं व दैत्यतय्गु दक्वं प्रहार व्यर्थ जुल । थ्व खनाः हिरण्यकश्यपुयात चिन्ता जुल । वं प्रल्हादयात स्यायेत जङ्गली किसितय्त नं न्हुइके बिल । विष दुपिं सर्पतय्सं नं न्याके बिल । तःतधंगु गुँ—च्वकां (पर्वतं) क्वफाना छ्वत । विष त्वंके बिल । च्वापुइ स्वथना तल । ह्वाना ह्वाना च्याःगु अग्निइ छ्वय्का बिल । तर भागवत् पुराणय् भक्त प्रल्हादया सँ छपु नं उखेथुखे याय्मफुत । प्रल्हाद अभय जुयाः असुर मचातय्त भगवान् विष्णुया भक्तिया उपदेश बियाच्वन ।

वयागु थज्याःगु ज्या खना, हिरण्यकश्यपु तसकं तंचाना धाल, ‘अय् नीच ! छ स्वयंला स्यन स्यन, जिमिगु वmुलया दक्व मचातय्त नं स्यंके मास्ति वल ला छन्त? अय् मूर्ख ! छ सुयागु बल व शक्तिया भरोसाय् थथे निडर जुयाः जिगु आज्ञाया उल्लङ्घन यानाः?

प्रल्हादं धाल, ‘हे पिताजी ! जि सर्वशक्तिमान् परमात्माया बल व शक्तिइ भरोसा याना । वय्कः सर्वज्ञ खः । वय्कः सर्वत्र दु । छि नं थःगु आसुरी भावयात त्वःताः वय्कः परमात्माया शरणय् वनेमाः ।’ हिरण्यकश्यपुं प्रल्हादया थज्याःगु वचन न्यना, ‘अय् नीच ! आः छंगु छ्यनय् काल चाःहिलाच्वन । छिमि व जगदीश्वर यदि सर्वत्र दुसा थ्व थामय्(खम्बाय्) छाय् खनेमदु ? थुलि धया वं खम्बाय् वयागु गढां मुक्का नकल ।

व हे इलय् थामं छगू तःधंगु हे भयंकर नाद सः थ्वल । माने याय् कि व्रह्माण्ड हे चिरबाना वःथें । व थां चिरबाना छम्ह विचित्र रूपधारी भगवान् प्रकट जुल । वय्कःया स्वरूप, नं पूरा मनूया खः, नं पूर्ण सिंहया खः, व्रह्माया वचनयात सत्य याय्गुया नितिं भगवान्ं नृसिंह अवतार धारण यात ।

नृसिंह भगवान्ं हिरण्यकश्पुयात ज्वनाः लुखापाखे यंकल अले वयात थःगु खम्पाय् तया धाल, ‘अय् असुर ! स्व जि, नं मनू खः, नं पशु हे खः । आः नं छ छेँपिने खः, नं दुने खः । नं छ पृथ्वी खः नं आकाशय् । सूद्र्यः नं लूकुं बीधुंकल तर बहनी नं मजू नि, उकिं नं बहनी खः, नं न्हिनय् हे खः ।’ थुलि धयाः भगवान् नृसिंहं थःगु लुसिं हिरण्यकश्यपुया म्हयात फायाः वयागु वध याना बिल । थथेयानाः छम्ह असुरया आसुरीपाखें भक्त प्रल्हादयात मुक्त यानाः जगत् उधार यानाः बिज्याःत । थ्व हे बाखंया आधारय् थौंतक कातीप्याखं अन्तर्गत नृसिंह अवतार प्याखं क्यनेज्या जुयावयाच्वंगु दु ।

कथहं …

(च्वमि सुनिता राजभण्डारी जुनु नाप सहलह ब्याकालि वय्कःया अनुमतिं हे  वय्कलं बियादीगु कातीप्याखंया जानकारी झीगु डटकमस प्रकाशन यानाच्वना ।  – रेखा शाक्य )

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *