fbpx

कातीप्याखंया बाखं (ब्व ४)- नृसिंह अवतारया प्रदर्शन (१० किपाः सहित)

सुनिता राजभण्डारी जुनु 

द्यः ल्हाय्गु

शास्त्रीयकथं द्यः ल्हाय्गु धइगु नृत्य गुरु, सर्जक (स्रष्टा) बाय् मानेयाय्बहपिन्त मान (सम्मान देछाय्गुकथं नमस्कार व वन्दना याय्गु खः । थ्व प्याखनय् नं दक्वसिबे न्हापां द्यः ल्हायातिनि सुरु याइगु चलन दु । शास्त्रीय नियमकथं नं द्यः ल्हायातिनि हे प्याखं क्यनेज्या न्ह्याकेमाः धइगु दु । उकिं थ्व प्याखं विधिवत रूपं न्ह्याकेया नितिं यल लाय्कूया लुँझ्याः क्वसं दक्वं बाजात तयातःगु दइ ।

दक्वसिबे न्हापां गणेद्यः दुगु सुकुन्दा च्याकी अले वाद्यवादक फुक्कसिनं बाजा कयाः पूर्व दिशाय् केशवनारायण द्यःयात स्वया बाजा थाइ । अनलिं उत्तरपाखे वगलामुखी देगः वनेगु लँपुइ व भिंद्यःया देगःपाखे स्वया बाजा थाइ । व धुंकाः लिफंस्वया वयालिं जुजु योगनरेन्द्रया थां क्वसं दक्षिण हरिशङ्कर देगःपाखे स्वयाः बाजा थाइ ।

अले अनलिं तिनि कातीदबुलिइ प्रवेश यानाः दबूया दथुइ सुकुन्दा दिकाः दक्वं बाजात अन हे दिकी । वया छुं ई लिपा, चिराग च्याकी अले प्वं खिँ थाय्त बाजात दबुलिं कया हयाः लिदबुलिइ च्वनाः प्वं खिँ थाइ । थ्व प्वं खिँ विशेषयाना नृत्यनाथ(नाट्यश्वर, नासः) द्यःया आव्हान याय्त थाइगु खः । नृत्य परम्परा व नाट्यशास्त्रकथं न्ह्यागुं प्याखं क्यनेन्ह्यो नं थथे लिदबुलिइ च्वना घण्टौँ ई बीक प्वं खिँ थाय्गु परम्परा दु । प्वं खिँ थाय् बले चोताल, जतिताल, यकताल व प्रताल न्ह्यागुं तालय् नं थाय्गु याः ।

प्वं खिँ थाय्गु सिधइथें जुइवं राग(म्ये) नं हाला हइ । अले प्वं खिँ थाय् सिधय्का पलख लिपा तिनि नाट्यश्वरया आरधना याना म्ये हाली । नाट्यश्वरया म्ये हाला सिधइथें जुइवं वाद्यवादकपिं सकलें दथुइ बाजा थाथां हे सुवmुन्दा तयातथाय् वनी अले लिखतं लिखतं तुं बाजा थाथां लिहाँवनी । अले नाट्यश्वरया आरधना म्ये नं सिधइ । अले तिनि विधिवत रूपं प्याखं सुरु जुइ ।

दबुलिइ प्याखंम्वः प्रवेश

विष्णुगणया प्रवेश

नाट्यश्वरयात आरधना याय् सिधय्वं पलखलिपा गाछिंगा तयातइ । गाछिंगा ज्वनेत अन निम्ह ग्वाहालिमिपिं दबुलिइ दं वइ । अनं लिपा विष्णुगण पिं न्याम्ह (विष्णु, लक्ष्मी, सरस्वती, जय, व विजय) दबुलिइ प्रवेश जुइ । दबुलिइ प्रवेश जुइकथं न्हापां गाछिंगा तयातथाय् उत्तर दिशाय् वनाः बाजा खलयात स्वया थः थःगु थासय् च्वनी ।

गाछिंगा नृत्यनाथ नासः द्यःया किपाः च्वयातःगु धकिं खः । थथेयाना न्ह्यागु प्याखं सुरु याय् त्यंसा दक्वसिबे न्हापा गाछिंगा तयातथासय् नी वनाः च्वनेमाः अले अन गुपलाया छातँ कयालिं अनं अथे हे छगू मिनेटतक प्याखं हुली अले तिनि दक्षिणपाखे स्वया च्वंवनी । थथे याय्माःगु थ्व प्याखंया नियम हे खः ।

अले प्याखं न्ह्याकेत अन च्वना गुपलाःया छातँ काइ । छातँ काय् धुनेवं न्याम्ह प्याखंम्वः दबूया प्रवेश द्वारपाखे वया दक्षिण कृष्ण देगःपाखे स्वयाः च्वनी । अले गाछिंगा उलाबी नापं बाजाया बोल लिसेंतुं विष्णुगणया प्याखं न्ह्याइ ।

प्याखंम्वलं थी थी मुद्रा, भाव यानाः पला छिछ्युं थःपिनिगु म्हसीका फुकं हे नृत्यया भावं बियाच्वंगु दइ । नापं लिदबुलिं म्ये, बाजाया ताल व बोल नं वयाच्वनी । प्याखंम्वःत दक्वसिबे न्हापांला दबूया दक्षिण दिशाय् स्वया प्याखं हुली अनलिं न्याम्हं प्याखंम्वः प्याखं हुहुं प्रथम कोण जवगु कुनय्, उत्तर पूर्व स्वया प्याखं हुली अनलिं द्वितीय कोण उत्तर पश्चिम स्वया प्याखं हुली व धुंकाः प्याखंम्वःत दबुलिं पिने वनेत लिकथं लिकथं हे पलाः छिछ्युं वनाः लिहाँवनी अले दबूयात भागी यानाः प्याखंम्वःत प्याखं हुले सिधय्का दबुलिं पिहाँवनेगु मेगु द्वारं पिहाँवनाछ्वइ ।

लगभग अथे हे जःछि पाः छ घौतक (पीन्यागूगु मिनेट) प्याखं हुला विष्णुगण दबुलिं पिहाँवनी । थुबले विष्णु भतिचा हथाय् चानाः दबुलिं याकनं पिहाँवनी । उखे भक्त प्रल्हादयात उद्वार याय्त याकनं हे नृसिंह अवतार काय्त लिहाँवनीगु जुयाच्वन । अले पलख लिपातिनि मेपिं लक्ष्मी, सरस्वती व जय विजय नं लिहाँवनाछ्वइ ।

 दैत्य गुरुपिनि प्रवेश

विष्णुगण धुंकाः दैत्य गुरुपिं निम्ह सन्दक व अमर्कया दबुलिइ प्रवेश जुइ । थुकिइ नं न्हापा विष्णुगणया प्याखंथें तुं गाछिंगा तयातःगु दइ । न्ह्यागुं प्याखं नं न्हापा उत्तरपाखे गाछिंगा तयातथाय् वनाः छातँ कयाः प्याखं हुलातिनि थुखे दबूया दक्षिणपाखे स्वया च्वंवनी । अले गाछिंगा उलातिनि प्याखं हुलीगु सुरु जुइ । थथे हे यानाः दबूया जवगु कुनय् व खवगु कुनय् वनाः प्याखं ल्हु ल्हुं भाव, मुद्रा व पला काकां थःपिनिगु म्हसीका बी । प्याखं हुलावनी । थ्व प्याखनय् दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपुं सःता, हथासं वनेत वया च्वपिनिगु भाव दुथ्याः । उकिं दैत्यगुरुपिं हथासं लँय् वयाच्वंगुया दृश्यया भाव लुव ।

दैत्यगण प्रवेश

दबुलिं दैत्यगुरुपिं पिहाँवने धुनेवं, दैत्य गण (दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपु, मन्त्री चण्ड व प्रचण्ड अले काय् प्रल्हाद) या दबुलिइ प्रवेश जुइ । थुबले नं गाछिंगा तयातःगु दइ । न्ह्यागुं प्याखनय् नं न्हापा उत्तरपाखे गाछिंगा तयातथाय् वनाः छातँ कयाः प्याखं हुलातिनि थुखे दबूया दक्षिणपाखे स्वया च्वंवनी । अले गाछिंगा उलातिनि प्याखं हुलीगु सुरु जुइ ।

थुकिइ नं थःथःपिनिगु पात्र परिचयकथं थी थी मुद्रा, भाव व पला छिछ्युं म्हसीका ब्युब्युं प्याखं हुली । दक्षिणपाखे स्वया प्याखं हुली धुंकाः प्याखंम्वःत दबूया जवगु कुनय् वनाः प्याखं हुली । अन प्याखं हुले सिधय्वं दबूया खवगु कुनय् वना प्याखं हुली । थथे याना एवम् रितं शास्त्रीय नियमकथं प्याखं हुली सिधय्का दबुलिइ हे फय्तुयाच्वनी ।

अले उबले हाकनं दैत्य गुरुपिनिगु दबुलिइ प्रवेश जुइ । प्रवेशय् नं हथासं दैत्यजुजुयाथाय् वनेत्यंगु भाव दयाच्वनी । अले दबुलिइ वया छचाखेरं चाहुला प्याखं हुले धुंका दैत्य गुरु सन्दक व अमर्क दैत्यजुजुयाथाय् थ्यनी अले नृत्य भावं साष्टाङ्ग दण्डवत नमस्कार याइ । दैत्यजुजु, प्रल्हाद व मन्त्रीपिन्सं नं गुरुपिन्त साष्टाङ्ग दण्डवत नमस्कार याइ ।

अले दैत्यजुजुं प्रल्हादयात शिक्षा बीकेत (आखः ब्वंकेत) गुरुपिन्त लःल्हाना बी । गुरुपिं व प्रल्हादं हाकनं साष्टाङ्ग नमस्कार याना बिदा कयाः अनं लिफं स्वया प्याखांपा काकां स्वम्हं न्यासिवनीगु भाव व पला कयाः प्याखं हुहुं दबुलिं पिहाँवनी । अले दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपु व वया मन्त्री स्वम्ह नं दबुलिइ जवगु कुनय् व खवगु कुनय् वनाः प्याखं हुहुं दबुलिं पिहाँवनाछ्वइ ।

अनलिं छुं ई लिपा हाकनं दैत्यगुरु सन्दक, अमर्क व भक्त प्रल्हादया दबुलिइ प्रवेश जुइ । आखः ब्वंकेत गुरुपिन्सं भक्त प्रल्हादयात थःगु गुरुकुलय् हया आखः स्यनेगु भाव याइ । आखः स्यनीगु झ्वलय् गुरुपिन्सं ‘ॐ नमः शिवाय’ धकाः मन्त्र उच्चारण याकी तर भक्त प्रल्हादं ‘ॐ नम भगवते वासुदेवाय’ धकाः जक उच्चारण याइ ।

न्ह्याक्व स्यंसा ‘ॐ नमः भगवते वासुदेवाय’ धकाः मन्त्र जपेयाना च्वनीगुलिं आः थ्व मचायात थन तया आखः ब्वंका तलधाःसा मखुथें जुइ धकाः दैत्यगुरुपिं निम्हेसियां चिन्ता जुइ । अले भक्त प्रल्हादयात वया बा दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपुया थाय् हे लित तय्यंकी । अनं दैत्यजुजु थाय् यंका नं तक्वमच्छि ‘ॐ नमः शिवाय’ धकाः उच्चारण याकी तर अन नं भक्त प्रल्हादं ‘ॐ नमः भगवते वासुदेवाय’ जक धाइ । गुरुपिन्सं भक्त प्रल्हादयात दैत्यजुजुयात लःल्हाना जिम्मा बिया अनं प्याखंपा कयाः दबूया जवगु कुनय् वनी अनलिं खवगु कुनय् वनाः दबुलिं पिहाँवनाछ्वइ ।

गुरुपिं दबुलिं पिहाँवनेवं दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपुं थः काय्यात थामय् चिना ब्यू धकाः वया मन्त्रीपिं निम्ह चण्ड व प्रचण्डयात उजं बी । व हेकथं मन्त्रीपिं निम्हेसिनं भक्त प्रल्हादयात धात्थें हे दबूया जवगु कुनय् वनेथाय्या दथुइच्वंगु थामय् यंकाः खिपतं चिनातइ । अले दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपु व वया निम्ह मन्त्रीपिं निम्ह दबूया खवपाखे वनाः भक्त प्रल्हादया थ्याक्क हे न्ह्योने चुलिंचु लाक्क च्वनाच्वनी । उबले नं भक्त प्रल्हाद छफुति हे मग्यासें ‘ॐ नमः वासुदेवाय’ धकाः मन्त्र उच्चारण यानातुंच्वनी ।

This slideshow requires JavaScript.

नृसिंह प्रवेश

वयां छुं ई लिपा थां तःछ्यानाः(नेपाली भ्वतं दय्कातःगु) नृसिंह, बाजाया तालया छुमा(संकेत) दय्वं नृसिंह थां तःछ्यानाः तःसकं वीर, भयानक, रौद्र व अदभूत रसंजाःगु रूप कयाः दबुलिइ पिहाँवइ । दबुलिइ वय्वं दक्वसिबें न्हापा दबूया दथुइ लाक्क च्वंवयाः नृसिंहया वीर, भयानक, रौद्र व अदभूत मुद्राय् थःगु रूप क्यनी । दबुलिइ नृसिंहया प्रवेश नापं न्याप्वाः चिराग दनदनमिंक च्याकी । थ्व रूप खनाः दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपु उबले हे ग्याय् धुंकी । नृसिंहं थी थी मुद्रा, भाव क्यनाः दबूया छचाखेरं श्रीयन्त्रया आकारय् ध्वःकीयाः तिंतिंन्हूया प्याखं हुली । थथे प्याखं हुहुं अथे हे बाघौति लिपा नृसिंहं व लिसें मल्लयुद्ध याय्त हिरण्यकश्यपुयात चुनौती बी ।

वयांलिपा दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपुं नृसिंहया चुनौतीयात स्वीकारे यानाः मल्लयुद्ध याय्त दनावइ । अले नृसिंह व हिरण्यकश्यपुया घमासान मल्लयुद्ध जुइ । युद्ध जुया बाघौति लिपा नृसिंहं हिरण्यकश्यपुयात ज्वना क्वथली । दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपु अन हे तुं बेहोश जुइ । अले बेहोशय् वंम्ह हिरण्यकश्यपुया प्वाः फाया आतापति(आन्द्रा) लिकयालिं थःगु गपतय् क्वखाइ । अले भक्त प्रल्हाद, लक्ष्मी, व सरस्वती छसिकथं झ्वलाक्क नृसिंह नापं च्वं वइ । अले अन तलेजुया पुजारीं नृसिंहयात पूजा बी ।

अप्सरा प्रवेश

नृसिंहयात पूजा बी धुंकाः स्वर्गया अपसरा उर्वशी वया नृसिंहया तं (क्रोध) शान्त याय्गु ल्याखं थ्व प्याखं हुइकातःगु खनेदु । अप्सरा दबुलिइ प्रवेश याना दक्वसिबें न्हापां नृसिंहयात साष्टाङ्ग नमस्कार यानालिं तिनि दबूया न्ह्योने वनाः दनी । अले दक्षिणपाखे नृसिंहयात स्वया प्याखं हुलेगु सुरु याइ । प्याखनय् थी थी मुद्रा, भाव दुथ्यानाच्वंगु दु । थुकिइ अप्सरां स्वाँ, सिन्ह, जाकी दय्का नृसिंहयात पूजा याःगु या भावयाना प्याखं हुली । थथे याना न्यासि न्यासि चाया प्याखं पा कयाः अपसरां प्याखं हुला क्यनी । प्याखं हुले सिधय्का अपसरा दबुलिं पिहाँवनी ।

व धुंका नृसिंह दना वयाः वय्कलं दैत्यजुजु हिरण्यकश्यपुयात स्यानाः थुखे द्यः छानाः उखे द्यः छानाः अले वयागु आतापति (आन्द्रा) लिकना क्वखाना । वय्कलं लुसि हातहतियारं स्याना धकाः वर्णन याय्कथं प्याखंया भाव मुद्रा याना प्याखं हुलाक्यनी । अले नृसिंहं लक्ष्मी व सरस्वतीयात पाचिना दबुलिं पिहाँवनी । उबले भक्त प्रल्हाद नं प्याखंपा काकां ल्यू ल्यू हे वनी ।

अले दक्वसिबें लिपांगु ब्वलय् आरती याय्त विष्णुगण प्याखंम्वःपिं हाकनं दबुलिइ आरती याय्त वइ । आरती याइबले च्यानाच्वंगु सुकुन्दा दथुइ तया प्याखंम्वलं थी थी मुद्रा, भाव व पलाः छिछ्युं प्याखं हुली लिदबुलिं आरतीया बाजा व म्ये हालाच्वंगु दइ । प्याखं ल्हुल्हुं सकल प्याखंम्वः दबुलिया दथुइ चाकःछि सुकुन्दायात चाहिला प्याखं हुली ।

अले प्याखं हुले सिधय्का सकसिनं सुकुन्दा मतया आरती कया सिधय्की । अनलिं न्हाच प्याखं सुरु याय् न्ह्यो गथे दबुली वय्न्ह्यो बाजा खलः नं बाजा थाना द्यः ल्हानाः वःगु खः अथे हे याना लित तय् थें न्हापा जुजु योगनरेन्द्रया थां क्वसं दक्षिण दिशाय् हरिशङ्कर देगःपाखे स्वया द्यः ल्हाइ । थुबले प्याखंम्वःत नं दइ । अनलिं हाकनं उत्तरपाखे बगलामुखी वनेगु लँपु स्वया द्यः ल्हाइ । अले व धुंका पूर्व केशवनारायण द्यःपाखे स्वया द्यः ल्हाइ थथे द्यः ल्हाय् सिधय् धुंका धर्ती मातायात नं भागी याय्गु चलन दु । उकिं प्याखंम्वलं द्य; ल्हाय् सिधय्वं दक्वं थासय्, दबुलिइ अले गन गन द्यः ल्हाइगु खः अन अन थःक्वसंच्वंगु धर्ती मातायात भागीयाना क्वचाय्का वनी ।

 मत

नृसिंह पिहाँवइबले यदि नृसिहंया किचलं हिरण्यकश्यपुयात गातकि तुरुन्त हे अनर्थ जुइ धइगु विश्वास दु । उकिं थ्व प्याखं ज्वछि ला प्यंगू कुनय् च्वंगु प्यप्वाः चिराग मत च्याकी तर नृसिंह अवतारया प्याखं जुइबले धाःसा न्याप्वाः मत दनदन मिंक च्याकीगु चलन दु ।

तात्कालीन इलय् स्वंगुलि राज्य येँ, यल व ख्वप देय् थवंथवय् मिले मजुयाच्वंगु व छगू प्रतिस्पर्धाया ई जुयाच्वंगुलिं नं यलया थ्व कातीप्याखनय् चिराग मत दन दन च्याका ख्वप देय्यापिन्त मनय् मि च्याकीगु आदि जलन, इष्र्याया भावना ब्वलंकेया नितिं याःगु खः धइगु आदि इत्यादि धापूत नं दु ।

कथहं …

(च्वमि सुनिता राजभण्डारी जुनु नाप सहलह ब्याकालि वय्कःया अनुमतिं हे  वय्कलं बियादीगु कातीप्याखंया जानकारी झीगु डटकमस प्रकाशन यानाच्वना ।  – रेखा शाक्य )

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *