न्हूदँ समारोह : आन्दोलन लाकि नखः ?


शाक्य सुरेन

पृथ्वीं सूद्र्योयात चाहिलाच्वन चन्द्रमां पृथ्वीयात चाहिलाच्वन । न्हि चा जुया वनाच्वन चा न्हि जुयावनाच्वन । कुमाःया घचाःथें चाहिलाच्वंगु थ्व संसारय् न्हि गुलि पुलाः वन चा गुलि पुलाः वन ल्याः खायेत सभ्यताया क्रमय् मनूतय्सं घडि पलाकथं ई ल्याखाय्गुया ल्यू वा ला दँया काल कन्तिया प्रादुर्भाव यात । नेवाःतय्सं नं कालक्रमय् थःगुपहकथं स्वनिगःया सम्पन्नताया लिच्वःस्वरुपया जुजु राधव देवया पालय् शंखधर साख्वालपाखें नेपाल सम्बत् स्वनाः वन । थ्व जुल थिनं ११३० दँ न्ह्योया खँ । वहे क्रमय स्वन्तिबलय् म्हपुजाखुन्हु म्हपुजा याना नेापल सम्बत् हिला वंगु नखः हनावैच्वना झीसं ।

स्वनिगलय् लिच्छवि जुजु मल्ल जुजुपिसं शासन याना च्वंबलय् कर्णली भेकय् खस मल्लपिसं शासन यानाच्वंगु खः । थुिपं खस मल्लिपं महायानी बौद्धत खः । लिपा थुिपं तागाधारी व मतवाली हिलाःवन । थुपिनि स्वनिगःया पशुपति स्वयम्भू बौद्ध व बंगया करुणामययात तःसकं श्रद्धा दु प्रत्येक खस मल्ल जुजु थः जुजु जुईबलय् स्वनिगःया थुिपं द्योत दर्शन याना वनीगु । स्वनिगःया सम्पन्नगु सभ्यता खनाः इमिसं ई चुकु चुकु वंकीगु । कयौं खस मल्ल जुजुपिसं थन चन्दा उठे याना यंकीगु । छम्ह मल्ल जुजु स्वनिगः चाह्यूवःबलय् चन्दा आतंक याःगुिलं स्वनिगःया साहुमहाजनत तःन्हूमछि जंगलय् बिस्यूं वनेमाःगुतकं इतिहास दु । थथे दुःख मब्युसे श्रद्धापूर्वक तीर्थयात्रा क्वचाय्काः बुंगमती करुणमय्या नामय् दान याना लुम्बिनीया भगवान दर्शन याना वंम्ह छम्ह हे जक खस मल्ल खः रिपु मल्ल ।

थुकथं हे गोर्खाया शाह जुजुपिनिगु मिखाय् नं स्वनिगः लानाच्वंगु जुल । पृथ्वीनारायण शाहनं आखिर स्वनिगः तयाकाः कायेगु योजना दय्काः गारखा देशय् गाभय् याना हे काल थनया सम्पन्नता व सभ्यताया कारणं नेपाः गोरखा मखु गोरखा नेपाः जुयावन । नेपाःया राजधानी गोरखा मखु स्वनिगःया नेवाःबस्ती हे देय्या राजधानी जुयावन । र्पथ्वीनारायण शाह थःस्वयं नेवाः संस्कृतियात स्वीकार यासे कुमारी द्योयात ध्यबा छासे पचलिभैरवनाप खड्ग हिलाः स्वनिगः ःभतिष्लन एयत दुने समाहित जुयावन । तर असली हिन्दुस्थान दयेकेगु अर्थात् हिन्दूकरण यायेगु व गोर्खा भाय्यात नेपाली भाय् नां बिया छगू भाषाया नीति नालाः काल नेपाल राष्ट्रया नेपाःमि शंखधर साख्वालं स्वंगु नेपाल सम्बत्यात मान्यता मब्यूसे बिक्रमादित्यया बिक्रम संम्बत् प्रचलनय् हैबिल । थुकथं भाषिकरुपं व राजनीतिकरुपं झीिपं राज्यं तापाना वन । अद्दा अदालतय् व सरकारी ज्याखँय् नेवाः भाय्या भ्वँत सहायक अभिलेखकथं प्रयो याये खनाच्वंगु नं राणाकालय् वया मान्यता मबिल । मंचायतकालय् नं छगू भाषा छगू धर्मया नीितं तःधंगु हाः काल । पार्टीया कार्यकर्तात प्रतिबन्धित जुल । पार्टीयािपं मनूत अप्रत्यक्षकथं भजन संगीत धर्मदेशनाया तोहः तया धर्मोदय धर्मदूत नेपालभाष परिषद च्वसापासा थें जाःगु संस्थात ज्वना भाषा जागरणकथं न्ह्यांवल ।

थी थी जाति व नेपाली भाषा भाषीिपंत कघानाः इमित नं स्वीकार याकाः थी थी भासं थुकिया प्रचार याना वनेमाःगु मखुला नेवाः भासं जक प्रचार यानाः मेपिन्स‌ं सं छाय् स्वीकार याई थ्व खँय् बाँलाक झीसं बिचाः गाकेमाःथें च्वं ।

२०२२ सालं रेडियो नेपालं जीवन दबू लिकासेंलि नेवाःत आन्दोलित जुया पिहाँवल । संस्थागतरुपं न्ह्यावनेत नेपाल भाषा मंकाः खलः स्वनेगु ज्या जुल । नेपाल भाषा परिषदया छगू ज्याझ्वलय् जिल्लाया थी थी खलःपुचःत ब्वना सल्लाह ब्याकूबलय् राष्ट्रिय संगठन नीस्वनेमाःगु आबश्यकता तायेकूकथं नेपाल भाषा मंकाः खलः येँ नं अनौपचारिकरुपं केन्द्रया भूमिका म्हिताःवैच्वंगु खनेदत । नेवाः राष्ट्रिय संगठन स्वनेया निितं मंकाःखलःया दबूछेँ धस्वाकेत नीस्वनाःतःगु दबूछेँ गुथिया नायो भक्तिदास श्रेष्ठया ल्यू लोकदर्शन बज्राचार्य लक्ष्मीदास मानन्धर सर्बज्ञरत्न तुलाधरपिनिगु सहभागिताँ राष्ट्रिय बिचाःगोष्ठि याना नेवाः देय् दबू स्वनेगु ज्या जूवंगु जुल । नेवाःया पूर्वया लागाय् धरानया लक्ष्मीबहादुर हजुवाई पश्चिम लागाय् पोखराया प्रकाश पलिख्यजुं सुदुर पश्चिमय् प्रयागराज जोशीं मू भूमिका म्हितादीगु जुल ।

नेपालभाषा मंकाः खलः नीस्वने धुंका नेापल सम्बत् ११०० न्हूदँ हनेकथं नेपालभाषा मंकाः खलःया ग्वसालय् छगू जुलुस जुल गुगु सांस्कृतिक जुलुसकथं आःतकं न्ह्याना च्वंगु खः ।

मंकाःदबूछेँ स्वनेगु खँ व न्हूदँया िभंतुना ज्याझ्वःनापं नापं हे वःगु खः पंचायतकालय् भाषिक आन्दोलनया निितं सरकारं सभा भवनया स्वीकृति बीमखुगुिलं । थाय् थासय् त्योिछं त्यो फ्रवना ध्यबा मुंकाः मंकाः दबूछेँ दयेकेगु खँ जूगु खः । जम्मा जूगु ध्यबां दकले न्हापां गन सार्वजनिक जग्गा प्राप्त जुल अन सभा भवन दयेकेगु धैगु खं जूगु खः । वहे खँ उत्साहित जुया यलया भाषाप्रेमीपिसं त्यागःया जग्गा उपलब्ध याना येँ मंकाःखलःया नायो पद्मरत्न तुलाधरया ल्हाितं शिलान्यास यायेगु खँ मिलेजुयाच्वंगु खः । तर धाःगु न्यना येँ मंकाः खलकं पद्मरत्न दाईयात औपचारिक शिलान्यास याःवनेगु अनुमति मबिल वेकः बचन बीधुंकुगु थासय् ब्यक्तिगत रुपंसां शिलान्यास याःवये माल । जग्गा प्राप्त याना बिल नं यलय् नेवाःतयय्गु मंकाः दबूछेँ दयेकेत लगानी यायेगु खँ न्हयां मवल । थ्व यलबासी भाषणप्रेमीपिसं गुबलें लोमंके मफैच्वंगु घट्ना धाय् या दुर्घट्ना धाय् अबिस्मरणीय क्षण जुया ल्यनाच्वंगु दु ।

राजा शाक्यजुया धापूकथं ने।सं। १०८५ निसें केल जनबहाः येँ सिद्धिदास बुिदं खलः स्वनाः सिद्धिदास बुिदं हनेगुकथं न्ह्यवं ुलय्ताः दबू पाखें न्हूदँया िभंतुना ध्वाखाु धस्वाकेगु ज्या जुजुं लय्ताः दबूिलं ने। सं। १०९९ निसें ११०१ तक मोटरसाईकल र् याली न्ह्याकेगु ज्या जुजुं भाषा आन्दोलनया रुपय् वःगु थ्व न्हूदँसमारोह नखःया रुपय् हितु हितुली ग्रहण यानावयेधुन । न्हापालिपा आन्दोलनया खँ लोमंसां न्हूदँखुन्हु छन्हू पिहाँवया ुन्हूदँया िभंतुनाु धायेगु मोह झीसं काये धुन ।

ख्वप नगरयासिमाया वडा ल्याः ३ दत्तात्रये देगःया दक्षिण पुजारीमठय् म्हय्खा झ्याः दुथासय्या अभिलेख ८२७ वछलागा दशमीया तिथिइ नेपाल सम्बत्यात ुशंख्या सम्वत्ु धैतःगु जुल । शंखधर महाजन शंख्वा शंख्खुदत्त शंखधर आदि थी थी खँग्वः प्रयोग जुया च्वंगु जुल । कूच विहार भारतया जुजुं नेपाल सम्बत् छयःगु पृष्ठभूमिया ल्यू चीतयजकं छयलाः अन्तरकि्रया मान्यता काये धुंकुगु खनेदु । यद्यपि पशुपती महाद्यःया न्ह्यःने च्वंगु मनूया झ्वाता शंखधर साखालयागु मखु जय िसंह राम महाययागु खः धैगु अन्वेषक भाजु छत्र बहादुर कायस्थजुया धापू दु । झीगु मिखाय् शंखधर धालकि वई थसयः हिनातःम्ह न्हाय्पनय् मार्चा सुयातःम्ह धोति चिनातःम्ह ल्हातं शंख ज्वना च्वंम्ह थ्व झवाता ग्वलय् पशुपति महाद्योया चुकय् दक्षिणपाखे दु ब्यक्तित्व दंवइगु जुइ धुंकल । थुकिया गहन अध्ययन आःतकं धापू मन्हयात . लिसें नेपाल संवत् ब्यक्तिया नामं मस्वसे राष्ट्रया नामं स्वंगु जुयाः राष्ट्रं नाला कायेमाः धैच्वना तर थ्व नेवःतय्सं जिमिगु संवत् धैकथं द्वैध मानसिकता नं झीसं कताना च्वना । उदाहरणया लागि जि।टि। जेडय् ज्या यानाच्वना बलय् लोक कथाविद् स्व। वरुणकर वैद्यया काय् भाजु सुभाकर वैद्यजु नँ नापं अफिसय् न्हूदँहनेगु खँ जुल । वय्कःया छेँ लगनखेलय् । वय्कलं खस भाषीिपंत थ्व सन्देश बिइमाः धकाः नेपाली भासं न्हूदँया िभंतुनाया ब्यानर खाःगु जुया च्वन । नेवाः भासं मतः धकाः खाके हे मब्यू हँ । थी थी जाति व नेपाली भाषा भाषीिपंत कघानाः इमित नं स्वीकार याकाः थी थी भासं थुकिया प्रचार याना वनेमाःगु मखुला नेवाः भासं जक प्रचार यानाः मेपिन्स‌ं सं छाय् स्वीकार याई थ्व खँय् बाँलाक झीसं बिचाः गाकेमाःथें च्वं ।

मेगु खँ ने। सं। ११२० कछला १० खुन्हु प्रधान मंत्री कृष्णप्रसाद भट्टराईया नियमित मंत्री मंडलया मुंज्यां नेपाल संवत्या प्रवर्तक शंखधरयात नेपालया राष्ट्रिय विभूति घोषणा यात । तर नेपाल संवत्यात राष्ट्रिय मान्यता कायेमफु । दैनिक पत्रिकां तकं थ्व संवत्यात दुनुगलं मछयःनि । म्हपुजा खुन्हु नेपाल सम्बत् हिलीखुन्हु राज्यं विदा बीगु सरकारया नीतिइ लाके मफुनि दँय् दँसं डेलेगेसन वनाः बिदा फ्वं वनेमालाच्वन । ब्रम्हुतय्गु चक्कर झििपं लाना हे च्वन । दँय्दसं लक्ष्मीपुजा म्हपुजा व किजापुजाया निरन्तरताया क्रम भंग यायेगु प्रयास पाचाङ्ग समिितं हे यानाच्वन । थुगुसी थ्व क्रम भङ्ग ला मजुल तर गनं चन्द्रमासकथं धका १९।२०।२१ व गनं सूर्यमासकथं धका २०।२१।२२ गते जूवन । तिथिमितिया निर्णायक केन्द्र छखे पाचाङ्ग निर्णायक समिति खःसा मेखे जनबहाःद्यः यलय् हिरण्यवर्ण महाविहार व िझंन्याबहाः िझंन्याबहीः आजु ज्योतिषिपं खः । थुमिगु थ्व निर्णय केन्द्र परिवर्तन यानाः नेवाः देय् दबू व न्हूदँसमारोह समिितं थः केन्द्र यायेत स्वया च्वंगु दु । थुगुसी नं नेवाः देय् दबुिलं न्हूदँसमारोहया थी थी खलः पूचःयात सःता गोष्ठि यायेत्यंगु दु धाःगु न्यना । थुकिया पलेसा नखःचखःया तिथि माने याईिपं छथाय् तयाः पात्रो पिहाँ वये न्ह्यवः सहलह ब्याकेमाःगु मखुला नखः हने त्ययेकाः खँ ल्हानाः थुकिया समाधान लुया वइला ?

अथे हे नेवाःतय्गु न्हूदँया भावनायात कःघाना राजनीतिक पार्टीं झीके फाइदा कयाच्वंगु थें जितः ताः । नेवाःतय्त घः लः लँपु आदि शहरी आवश्यकता जनताया आवश्यकताय् छुं हे लगानी याये म्वायेकः नेवाः कार्यकर्तािपंत आर्थिक व वस्तुगत रुपं छुं हे ग्वाहाली याये म्वायेक शंखधर राष्ट्रिय विभूति खः धया नेपाल सम्बत्तकं खः मधासे बापाःच्याःगु निर्णय बियां भोट वइसा राष्ट्रिय विभूति छकः धयाबियां छु हे पात धैथें जक खनेदत । झीत खँग्वः हे जक प्राप्त जुल उगुकथंया मान्यता सुविधा व राष्ट्रिय अभियानकथं स्वीकृति सरकारं याःगु खनेमन्त ।

उिकं न्हूदँसमारोहयात नखःकथं मखु आन्दोलनकथं नेवाः राज्य स्वायत्तताया अभियानकथं न्ह्याकायंकेमाःगु जकं खः ला अथे खःसा फुक्क न्हूदँसमारोह छगू हे केन्द्रया आव्हानकथं छपाँय् छधी जुया याना क्यने मफयेकं मेपिसं नेवाः छवाः धका गथे यानाः विश्वास याई ?

नेवाःपतिं ल्ह्याकयागु ।

झीगु डट कम

झीगु नितिं झीगु सञ्चार

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.