नेवाः आन्दोलनया पृष्ठभूमि

सानुराजा शाक्य
भाषिक अधिकारया बारे नेवाःतसें राणाकालंनिसें हे सः तःगु खः । ने.सं.१०४७ दँपाखे थुलिंचा पुचःया नामं साहित्य च्वयाः पिथनेगु यात । थुलिंचा पुचः नेपालभाषा प्रति अनुराग क्यनीपिनिगु पुचः खः । थुलिंचा धैगु छुं विधिवत् स्वंगु संघ संस्था मखु । ने.सं.१०४७ दँपाखे थःगु भाषा साहित्ययात तत्कालीन शासन व्यवस्थां दमन यानातःगुया विरोधय् जातीय अभिमान व मातृभाषानुरागया भावना दनावःपिं तत्कालीन दरवार स्कुलया नेवाः विद्यार्थीतय्गु पुचः खः ।
उगु इलय् दरवार स्कुलय् झिगू कक्षा तक ब्वंकाः विद्यार्थी तय्त म्याट्रिक जाँच बीकेत कलकत्ता वा पटना विश्वविद्यालय छ्वइगु जुयाच्वन । म्याट्रिकया पाठ्यांशय् १०० नम्बर मातृभाषा (भर्नाकुलर) यात बियातःगु जुयाच्वन । थथे भारतया विश्वविद्यालय म्याट्रिक जाँच बिउवनीपिं छपुचः नेवाः विद्यार्थी थुलिंचा पुचलं नं नेपालभाषा भर्नाकुलरकथं जाँच बीगु योजना दय्काच्वंगु जुयाच्वन । तर उमिगु आकांक्षायात म्वाय् चुइके थें मातृभाषाकथं नेपालभाषा मखु नेपालीभाषां जाँच बीमाःगु बाध्यता उमित जुल । फलस्वरुप सुशुप्त रुपय् च्वनाच्वंगु जातीय भावना, भाषा अभिमान उमिके दनावल । उपिसं महाबौद्धय् बैकुण्ठप्रसाद लाकौलया छेँय् मुनाः नेपालभाषा साहित्य साधना याय्गु धकाः प्रण यात । थुकथं नं नेपालभाषा आन्दोलनया विकास जुयावन ।
‘नेपाली विहार’ सपूmया भूमिकां जक नं नेपालभाषा आन्दोलनया प्रतिनिधि जुया भाषिक दमनया विरोध याय्त सफल जुल । ‘नेपाली विहार’ सपूm चिकिचाधंगु कविता संग्रह खः । ने.सं.१०५९ दँपाखे भारतय् छापे यानाः हःगु थ्व सपूmयात राणा सरकारं प्रतिवन्ध तःगु खः । राणा कालय् नेपालभाषां च्वःगु कारणं हे योगवीरसिंह, फत्तेबहादुर सिंह, चित्तधर हृदय व सिद्धिचरण श्रेष्ठपिन्त राणा सरकारंराजकाज मुद्दा तल । गुकियाकारणं वय्कपिसं कैद व जन्मकैद व सर्वस्व हरणया सजाँय फया कालकोठरी च्वनेमाल ।
थुकिं नं क्यं उगु इलय् नेपालभाषा च्वय्गु ज्यायात तकं राज्य राजद्रोह याःगु कथं काइगु । वय्कःपिं मध्ये चित्तधर हृदय नं च्वयातःगु साहित्यय्  सरकारप्रति खास हे आपत्तिजनक खँ मदु अय्नं नेपालभाषां च्वःगु धकाः झिनिदँया जेल सजाँय् बिल । सिद्धिचरणं नेपालभाषां च्वया क्रान्तिया खँ नं च्वःगुलिं धकाः झिंच्यादँ कुनेगु सजाँय बिल । थुमिसं च्वयातःगु साहित्य मुंकाः भारतय् यंकाः नेपालभाषाया ‘नेपाली विहार’ सपूm पिकाःगु द्वपनय् फत्तेबहादुर सिंहयात जन्मकैद व सर्वस्व हरणया सजाँय बिल । थुपिं फुक्कसित च्वय्गु ज्याय् उक्से याःम्ह धकाः योगवीरसिंहयात नं जन्मकैद व सर्वस्वहरणया नितिं सिफारिस यात । ने.सं.१०६१ दँनिसें नेपाःया राजनीतिक कारण व भाषिक कारणं जेलय् लाःपिं नेवाःतय् दथुं नेपालभाषा साहित्या ज्वःमदुगु साहित्य सिर्जना याय्त ग्वाहालि जुल । गुकिं यानाः नेपालभाषा साहित्ययात धनी याय्गु नितिं जेलकालय् सिर्जना जूगु साहित्यया तःधंगु योगदान जू वन । थुकथं राणाकालय् नेपालभाषां साहित्य सिर्जना याय्त तकं संघर्ष याय्माल ।
साभार ः ‘नेपालभाषा आन्दोलन’ सफू ज्वजलपा वाःपौ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.