“हरेक थासं थन मनूत खुल्ला दुहां वयेगु थौंया स्थितियात पनेमा:”

 

प्राध्यापक डा. कमल प्रकाश मल्ल

 

थौं सोनिगलय आप्रवासीत दुहां वया … … नेवातयत ककुतिया स्यायेगु थें ज्या जुयाचोंगु दु

थो संकट सोनिगलय चोंपिं नेवातयत बाहेक सुयातं वगु मदु

नेवात नं राजनीतिक रुपं हे संगठीत जुइमा । नेतृत्वया ज्या यायेमा । कोथाय चोना जक मखु सामुहिक सडकय वना ज्या यायेमा

संगठीत शक्ति मदयेकं नेवातयसं थपिन्त वयाचोंगु हाथ्याया सामना यायेफै मखु । थगु अस्तित्व ल्यंकेगु खसा थगु सशक्त व बुलन्द यायेमा नेतृत्वया क्षमता बोलंकेमा

 

नेवा समुदायं हे थो भाषायात दैनिक जीवनय छेला मबिल धासा उकिया छुं महत्व मदयेफु

तचोकं म्हो संख्याय दुपिं मुश्मां वा तिब्वतियनतयसं नं थन वया खय, नेवा भाय नं सयेका ल्हानाचोंगु दु । तर अमिसं थगु भाय गब्लें मतोतु । मारवाडीतयसं नं अथे यानाचोंगु दु । तर नेवातयसं थगु भाय तोता कत भाय ल्हायेगु यागु धासा जिं थुइके मफयाचोंगु दु

जीवन मरणया संघर्षय नेवातयसं मस्तयत खय भाय ल्हाकायंकूगु ख

नेपालभाषाया उपादेयता जीवनया थी थी खेलय दयावन धासा थोइत छेलावनि

 

(नीन्यादं न्हेव नेपालभाषाया वापौ इनाप दं ११ ल्याः १०, ११ व १२ नेपाल संवत १११३ चिल्लागा २, १० व चउलाथो १० स छसिकथं सोंगु ल्याखय भाजु बाल गोपाल श्रेष्ठं प्राध्यापक डा. कमल प्रकाश मल्ल नापं खंल्हाबल्हा याना पिथनादिगु थुगु चोसु थौं नं उलि हे सान्दर्भिक ताया झीगुदतकमया बोमिपिनिगु निंतिं थन न्हेबोयागु जुल । – सं)

 

नेपालभाषा खेलय, नेपालय जक मखु अनेक बौद्धिक व अनुसंधानमुलक सफू व चोसु चोया विश्वया वौद्धिक समुदायलय छगू प्रतिष्ठित नां जुइ धुंकुम्ह प्राध्यापक डा. कमल प्रकाश मल्ल लिसे खंल्हाबल्हा यायेगु जिगु ता ई न्ह्यवलिसेंया तातुना खसां साहित्य, भाषा विज्ञान, सँस्कृति, इतिहास, अनुसंधान शिक्षा व राजनीति आदि छु विषय खंल्हाबल्हा यायेगु धैगु सोत्तुमत्तु सोगु न्ह्यसलं हनेबहम्ह विद्वान कथं जक मखु विशेषत वयकया नेतृत्वय न्ह्यानाचोंगु पुलांगु नेपालभाषा खंगो धुकुति करिव दत्या धयाथें सम्पादन सहायक जुया ज्या यानागुलिं नं वयकलिसें सत्तिक स्वापू अले सतिक म्हसिकेगु अवसर जित दत । वयक लिसें छुं खंल्हायेत संकोचया कारण मदु तर नं वयकया बौद्धिक शलिनताया न्ह्यने हलुका पत्रकारिताया न्हेसत जोना थत थनेमाली ला धैगु ग्याचोलं जित लिलि चीकातल । सन्दर्भवस वयक नापलाबले छिलिसें खंल्हावल्हा यायेत वयेत्यना धका नेना नं अत्थें अत्थें जुयाचोन ।

 

थो हे झोलय वंगु शनिवार सुथय थो पंक्तिकारलिसें जाना यें देया अनुसंधान न्ह्याकाचोनादीम्ह एन्थ्रोपोलोनिस्ट वेर्त भन देन हुक लिसें वयकयात नापलावनेगु ज्या जुल । मैतिदेवीया मूलंपुं निखाति छेँ दुने अलग्ग चाईनीच अपातं दनातगु वंगला छेँया कम्पाउण्डय दुहांवनेव मुलुखाया जालि खापा दुने वयकया काय अभि अले वयक खनेदत । जिमित वय्कलं मनू नापलयेगु कोथाय दुत यंकादिल । फेतुइ धुंसेलिं औपचारिक खंया शुरुवात लिपा वेर्त नेपा वया थम्हं याना चोनागु अनुसंधान ज्याया बारे वयकयात न्यंकादिलसा डा. मल्लजुं बेर्तया चोसुतय्बारे टिप्पणी याना दिसें दुगेंगु अनुसंधानया ज्या यानाचोंगुलिं लसता प्वंकादिल । छि थौंकन्हय छु ज्याय तकेना चोनादिया धैगु बेर्तया न्हेसया लिसलय डा. मल्लजुं स्वयम्भू पुराणया अनुसन्धात्मक कृति याकनं कोचायेके त्यनागु, ख्वीगुलिं मयाक हस्तलिखित ग्रन्थतय तुलनात्मक अध्ययनं दक्कले पुलांगु ग्रन्थ गुगु धैगु खंय न्हून्हूगु तथ्य पिदनाचोंगुलि सफूया परिचय बोय २५ प्रतिशत बाहेक मेगु हाकनं हिला चोयेमानिगु खं न्यंकादिल । करिब निघौया खंल्हावल्हा कोचायेका जि डा. मल्लजुयात इनापया नितिं खंल्हाबल्हा न्ह्याकेगु खंल्हाना । थत्थें वयक प्यांहावने मानिगुलिं ई मदुगु खं न्यंकादिलसा इनापया वैगु ल्याखय पिथने मागुलि थौं हे खंल्हाबल्हा जुइमागु खं जिं न्यंकुसेलिं बान्हिथाय पेता इलय जक फुर्सत दइगु खं न्यंकादिल । छु विषय खंल्हाबल्हा यायेगु धका वयकलं कुलादीसेलिं न्हेसतय सामान्य स्वरुपबारे छक सर्रर न्यंका । अनं सोता त्या इलय हाकनं नापलायेगु याना वयकया थासं प्याहां वया ।

जीवन मरणया संघर्षय नेवातयसं मस्तयत खय भाय ल्हाकायंकूगु ख:

नेपालभाषाय लिसं, मूस निबन्ध, नलि कविता छगू विवाद व नलि सोना, ध्वाना सफूया धलया सम्पादन याना अले सिकमिया स्वांने थुजोगु सफू चोया सिद्धहस्त समालोचक कथं नांदम्ह डा. मल्लया अंग्रेजी भाषाय इलियट्सया द वेस्ट लाय्ण्ड, आएन एस्ये अन द स्टूक्चर अफ मिनिङ्ग, फ्यूजिटिभ एस्सेज, इङ्गलिस इन नेपलीज एजुकेशन, द रोड टु नो होयर, क्लासिकल नेवारी लिटरेचर अ स्केच, नेवारी लैंग्वेज अ वर्किंग आउटलाइन थें निबन्ध व अनुसन्धानात्मक कृति अले गोपालराज वंशावलीया सहसम्पादनलिसें अंग्रेजी तगु सफुया सम्पादनया ज्या यानादीम्ह वयकलं १९५७ स पटना विश्वविद्यालयं ग्राजुएट याना, विहार विश्वविद्यालयं अंग्रेजी साहित्य एम.ए. (१९५९) १९६५ सनय लीड्स विश्वविद्यालयं अंग्रेजी बी. ए. अनर्स अले १९७४ स अंग्रेजी डाक्टर अफ फिलोसफी उपाधि हासिल यानादीगु दु । १९५९ निसें प्राध्यापनया ज्या न्ह्याकादीम्ह भाजु मल्ल त्रि.वि. या शिक्षाध्यक्ष (१९७७–१९७९) नं जुया दिलसा १९६२ निसें त्रि.वि.या कीर्तिपूर क्याम्पसया अंग्रेजी विभागय प्राध्यापन याना वैचोनादीगु दु । वयक १९८०-८१ दंय अमेरिका बर्कले, क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय भिजिटिंग प्रोफेसर नं जुया दिल ।

 

१९३६ सनय थायमरुइ बुम्ह भाजु मल्लयात छिं गुकथं भाषा साहित्य अनुसंधान खेलय दुथेन धका नेनागु न्हेसया लिसलय पुलांगु लुमंति न्ह्यथंसे मचाबले निसें चोयेगु बोनेगुलि मन कोसागु व गंभीरमान मास्के, मोतिकाजी स्थापित लगायत खुम्ह पासापिनिगु पुच स्कूल इलय हे (२००४/००५ सालय) दयेका बौद्धिक अन्तरकृया यायेगु, सफू मुंकेगु ज्या न्ह्याकागु व थुकिया नितिं भुवनलाल प्रधानया प्रेरणाा दुगु खं धयादिल । १९५३/५४ सनय हे चित्तधर म्हस्यूगु व कम्युनिष्ट नेता पुष्पलाल श्रेष्ठजुं प्रेम बहादुर कसा लिसें १९५९ सनय म्हसिका ब्यूगु ख । वयकपिनिगु प्रेरणां भाषा व साहित्यया क्षेत्रय न्ह्यचिला दीगु ख । मचानिसें थी थी साहित्यक व राजनैतिक नेतापिनिगु अभिप्रेरणां नं दुग्यंगु अध्ययन ज्याय मन कोसागु खं धयादिम्ह वय्कलं स्कूल इलय २००८ सालय कर्मचारी आन्दोलनया समर्थनय भाषण याजुया निल्ला मयाक्क भद्रगोग जेलय कुंका चोनागु खं न न्यंकादिल । जेलय थेंक नं विद्यार्थी नेतात व राजनीतिक मनूतलिसें भ्यले पुना पुष्पलाल, तुल्सीलाल थुजोपिनि लगनशीलता, त्याग बलिदानं प्रभावित व्यक्ति जुया नं गथे राजनीतिं अलग जुवन धैगु न्हेसया लिसलय वयकलं “पटनाय बों वंसेली राजनीतिलिसें सम्पर्क म्हो जुयावंगु व लिपा २०१७ सालय परिवर्तनं राजनीतिक पार्टीत प्रतिबन्ध जूवंगु व प्राध्यापन पेशाय लावंगुलिं राजनीतिं तापानावंगु ख धयादिल । हाकनं राजनीतिइ ल्याहां वनेगु बिचा मदुला धैगु न्ह्यसलय धासा वय्कलं नकारात्मक लिस बियादिल ।

थो संकट सोनिगलय चोंपिं नेवातयत बाहेक सुयातं वगु मदु

छगू इलय थम्हं मुंकागु आपालं सफू बिप्लबी पुस्तकालय तयाबियागु खं न्ह्यथनादीम्ह भाजु मल्लया नापलाये कोथाय पूर्व पतिया अंग दुछि हाकगु रायकय अनेकन सफू व पत्रिका जायाचोंगु दुसा उत्तर पश्चिम अंगलय मेगु छग रायकय जायक सफू मुनातवंगु दु । दक्षिण/पश्चिम अंगलय छग टेबुल द्यने आधुनिक कम्प्यूटर दिकातगु दु । थगु चोसुत सकतां थपिसं हे कम्प्यूटरय टाइप यायेगु खं न्ह्यथसें कम्प्यूटरय प्रचलित नेपाल लिपिया ज्याझो दुगु खं कम्प्यूटर चायेका केनादिल । वयकया अध्ययन कोथा बारे कौतुलताया अत्थें तया औपचारिक खंल्हाबल्हा न्ह्याका । २०४६ सालय राजनीतिक परिवर्तनवाद नं जातीय, भाषीक दमक जुयाचोंगुयात छिं गुकथं कयादिया धैगु न्ह्यसलं । थुके वय्कलं लिस बियादिल – जनान्दोलन लिपा संविधान निर्माण जुल थो छगू उपलब्धी ख, तर व संविधान कथं गठन जुगु सरकार शिक्षा, संचार, संस्कृति गुकथंया नीति लागू याये मागु ख वा ज्याझो लागू यायेमागु ख उखे मनतगु खनेमदु । अथे जुगुलिं भाषीक समानता, जातीय समानताया सिद्धान्तया कार्यान्वयन जुयाचोंगु मदु । उकिं आन्दोलन न्ह्यवया हे नीतिइ छुं छुं भचा पाक्क व हे नीति नं लागु जुयाचोंगु दु – शिक्षा, संचार, जाति, धर्म, भाषा, संस्कृति फुक्क खेलय नं । न्हूगु नीति आतले छुं खने मदु ।

छिं सोये सरकारं गुज्यागु नीति जोनेमा थें चों धैगु न्ह्यसलय वय्कलं “प्रजातन्त्रया मूल आधार धैगु समानता ख” । थो हे मूल सिद्धान्त कथं, भाषा, संस्कृति, धर्म जाति सकसितं उत्थें व्यवहार यायेमा । तर थन अथे जुयाचोंगु मदु । छगू हे खय भाय, छगू हे खंय संस्कृतिया प्रचार प्रसार यानाचोंगु दु थथे जूइमज्यू । शिक्षा खेलय छगू भाषा कोचिनेगु वर्तमान नीति मेमेगु भाषा भाषी जनतायात गज्यागु लिचोलाकाचोंगु दु धैगु न्ह्यसलय वयकलं धयादिल संविधानं “मातृभाषां शिक्षा काये फै” धका जक उल्लेख यात, तर मातृभाषां हे शिक्षा बीमा धैगु खंय जोड ब्यूगु मदु । मातृभाषां हे शिक्षा बीमा धैगु प्रावधान संविधानय गुगु केनेमागु ख व प्रावधान मदु । श्री ५ या सरकारं गठन यागु राष्टिूय शिक्षा आयोगं नं थो खंयात ध्यान मब्यू । मातृभाषां शिक्षा कायेगु अधिकारया खं ख धैगु थुइकूगु मदुनि । अनंलिं जिं छसिकथं छुनागु न्हेसया संक्षेप थुकथं दु ।

 

– भाषीक आन्दोलनय न्ह्यज्यानाचोंपिसं अधिकार प्राप्तिया नितिं गज्यागु पला चोयेके माथें चों ?

जिं स्यू कथं जनजाति महासंघ, मातृभाषा परिषद अले विभिन्न जातिया संगठनत जुल अमिसं सरकारयात दबाब बीगु, संगठनात्मक प्रतिरोधया लिसें थथगु समुदायया साधन परिचालन याना श्रृजनात्मक ज्या न्ह्याकेगु गथे स्कूल चायेकेगु, थगु भायया प्रचार प्रसार, बोनेगु बोकेगु ज्या यायेमा । थो ज्या थारु, लिम्बु आदि समुदायलं बाहेक ममेपिसं यानाचोगु जि मखं । नेपालय ख्वीगुलिं मल्याक भाषा ल्हाइपिं दु । तर अमिसं थके दुगु साधन परिचालन याना थगु भाषा, लिपि, साहित्य प्रचार यायेगु रचनात्मक अग्रसरता बोयाचोंगु जिं मखना ।

 

– संसदय सांसद कृष्णगोपालजुं नेपालभाषां नवायेगु यानादिल, तर नेपालभाषा मंका खलया नायो जुयाचोनादीम्ह सांसद पद्मरत्नजुं थगु भाय मछ्योबले छित गथेताल ?

संसदय छम्ह व्यक्तिं अथे नवायेगुया सांकेतिक महत्व दयेफु व अवसरयात झीसं छेले नं मा । तर मू खं ला, नेवा समुदायं हे थो भाषायात दैनिक जीवनय छेला मबिल धासा उकिया छुं महत्व मदयेफु । लेखापढी, संचार, सम्पे्रषण, खंल्हायेगु आदि ज्याय मनूतयसं प्रयोग यात धासा थो भाय थहाँवै तर, पद्मरत्न छम्हेस्यां सदनय नवाना जनसमुदायं थो भाय तोता यंकल धासा उकिया छुं महत्व दैमखु ।

अथे हे प्राचीन साहित्यया इतिहास नं न्हू कथं हे यायेगु जिं बिचा यानागु दु । मू खं झीगु भाषाय साहित्य मदु धैगु पूर्वाग्रहपूर्ण षडयन्त्र जूगुलि झीगु भाषाय थुलि साहित्य दु धका केनेत जिं चोयागु ख ।

– छिं सोये नेपालभाषा भाषीतयसं थ थगु छेँ मस्तयतं थगु भाय मस्यंसे खय भाय सेनेगु यानाहयाचोंगुया कारण छु जुइ थें चों ? थोइत गुकथं पनेफैगु छिं खंकादिया ?

थुकिया विभिन्न कारण दु । उके मध्ये सामाजिक प्रतिस्पर्धाया कारणं छेँ छेँ खय भाय ल्हाकेगु याना हगु ख । सामाजिक प्रतिस्पर्धा धायेबले सोनिगलय विभिन्न मनू दुहांवयाचोंगु दु । थन पिने दुहांवयाचोपिंनिगु जनसंख्या हे स्वंगू लाख पुले धंकूगु दु । थथे जुजुं नेवात तचोकं अल्पसंख्याय ला वनेफु । अमिसं लजगा, आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक आदि हरेक क्षेत्रय तचोकं प्रतिस्पर्धा यायेमाला चोंगु दु । थो जीवन मरणया संघर्षय नेवातयसं मस्तयत खय भाय ल्हाकायंकूगु ख । जिं सोये थुकिया मूल कारण सामाजिक व आर्थिक प्रतिस्पर्धा ख ।

 

थो धारयात पनेगु नितिं स्कूलय नेवा भाय बोंकेगु थाय दत धासा थोया इज्जत थाहा वै । मेगु नेवा भायया प्रचलन अड्डा, अडालत, संचार व मेमेगु क्षेत्रय गुलि जुइ थोया प्रतिष्ठा उलि हे थहाँ वै । तर यदि अथे मजुल धासा जनजीवनय गुगु भाय प्रयोग जुइ व हे छेलावनी । नेपालभाषाया उपादेयता जीवनया थी थी खेलय दयावन धासा थोइत छेलावनि । सरकारं समान अधिकार बीगु लिसें जन जीवनय प्रयोग जुइगु भाषा जुयाचोन धासा थोइत मनूतयसं तोति मखु । तर बुलुहु झी नेवातयसं थगु भाय, संस्कृति, जातीयता, थगु हे पहिचान दु धैगु खं थुइका हयाचोंगु दु । थगु भाषा, संस्कृति, जातिया संरक्षण यायेमा धैगु चाहना नं तीब्र जुयावयाचोंगु दु । थो बांलागु खं ख । वास्तवय तचोकं म्हो संख्याय दुपिं मुश्मां वा तिब्वतियनतयसं नं थन वया खय, नेवा भाय नं सयेका ल्हानाचोंगु दु । तर अमिसं थगु भाय गब्लें मतोतु । मारवाडीतयसं नं अथे यानाचोंगु दु । तर नेवातयसं थगु भाय तोता कत भाय ल्हायेगु यागु धासा जिं थुइके मफयाचोंगु दु । छगू ला निस, निस त्या दंनिसे मेपिंलिसे मूठभेड याना थगु अस्तित्व ल्यंका वयेमागुलिं नं अथे जूगु जुइफु । नेवातयत हे जक थो समस्या जूगु दु । मेपिंत मजू ।

 

– नेवा जनसंख्याया तथ्याकं नं तचोकं म्हो याना सरकारं केनातगु दु धैगु दु नि ?

खास ला गणकतयत बीमागु पारिश्रमिक माछि बियामतगु कारणं याना जनगनणाया ज्या तचोकं सतहि ढंग जुयाचोंगु दु । अन्दाजया भरय तथ्यांक तयाचोंगु दु । भाषा, जाति, धर्म, संस्कृतिया खं धैगु तचोकं कुत्तुकुला नेना तिनि सीके फैगु खं ख । गुंचोय चोना छगू गांया तथ्यांक चोयां ला जुइमखु । उकिं श्री ५ या तथ्यांकयात मनूतयसं पत्या याये बहगु तायेकाचोंगु मदु । ०४८ या तथ्यांकया प्रारम्भिक रिपोर्ट सोयेबले थो तथ्यांक नं न्हापा न्हापाया थें हे गलत तथ्यांक जुइगु खनेदु ।

 

– भाषा तोता यंकाचोंगु सन्दर्भय छि नं नेपाल भाषाया प्रबुद्ध ब्यक्ति जुया नं थ मस्तयत छेँय, खय भाय ल्हाकातल धैगु बांमलाक चर्चा दु । थो खंय छिगु धापु ?

जिमि मयजु (नकिं) व जि निम्हं ज्या यायेमापिं जूगुलिं ज्वाइन्ट फेमेली चोनाबले नं ब्यागलं चोनाबले नं काय म्ह्याय निम्हं बोर्डिगय तयेमाबले अन ल्हाइगु भाय हे मस्तयसं ल्हाइगु जूवंगु ख । मेगु कारण ज्वाइन्ट फेमेली चोनावले म्ह्याय बूबले ज्यायाइम्ह खयनिं जूगु व वयागु भरय तोतातये मालिगु जूगुलिं खय भाय सयेकूगु जुइफु । तर काय बूबले छेँ ज्या याइम्ह नेवानि जूगलिं काय नं बांलाक नेवाभाय ल्हाये स । थुके ब्यक्तिगत पारिवारिक कारण दयेफु तर जिमिसं हे ल्हाके धका ल्हाकागु मखु ।

थौं सोनिगलय आप्रवासीत दुहां वया … … नेवातयत ककुतिया स्यायेगु थें ज्या जुयाचोंगु दु

 

– छिं नेपालभाषा सिद्धहस्त विद्वानया नातां नेपालभाषा साहित्य वांगमयया प्राचीन, पुनर्जागरण अले आधुनिककालया मुल्यांकन गुकथं यानादिया ?

पुनर्जागरण शब्द दक्कले न्हापां जिं हे प्रयोग यानागु ख । निष्ठानन्द, योगवीरसिंह, शुक्रराज, धर्मादित्य धर्माचार्यपिनिगु गुगु देन ख झीगु भाषायात पुनर्जागरित यायेगु प्रयास ख व तधंगु देन ख । वयांल्यू जेल कालय वया चित्तधर, सिद्धिचरण, केदारमान व्यथित, हरिकृष्ण, धर्मरत्न यमिपिसं छुं तंसा तनादिल । आ वया झीगु नेपाल भाषाया साहित्य ख्यो तब्या जुइ धुंकूगु दु । उपन्यास, कहानी, कविता, निबन्ध, आलोचना, गद्य, इतिहास, सांस्कृतिक अनुसंधान आदि यको खेलय ल्हा तयाहये धुंकल । तर थोइत छगू ठोस प्रवृतिया रुपय श्रृजनात्मक गतिविधिया रुपय झीसं कुत यायेमागु दु । थुकिया निंति आ एकेडेमी सोने धुंकल न्हापा नं चोसापासा, नेपालभाषा परिषद दुगु ख । अयसांतबि आ मेमेगु भाषालिसें तुलना यायेबहगु कृति पिदनी धैगु जित यको आसा दु । आ झीगु वर्कतं यायेफूगु ज्याय ला पंग मदु । नेपालभाषाया थी थी पुच, खल फुक्कं छधि छपांय जुया छुं याये धका सोल धासा आपालं यायेफु । मुख्य खं थिपिं चिचा दनाचोंगु दु । न्हापा न्हापा त्वा त्वा पतिकं फरक फरक ध्वांय जोना माघ हा वनिगु थेंजागु ज्या जुयाचोंगु दु । उदेश्य छगू हे जुसेलिं अथे मजुइमागु ख ।

 

– नेपालभाषा एकेडेमी, नेपालभाषा मंका खल थुजोगु संस्थातयसं गज्यागु ज्या यायेमा थें छित चों ?

एकेडेमी धैगु शब्द नापं जिगु मोह मदु । एकेडेमी थापना जुइ न्ह्यव नं जिं एकेडेमी धैगु खंगो ल्यू ल्यू वनेमज्यू धका धयावैचोनागु ख । एकेडेमी धैगु ज्या कृति ख । व स्तरया ज्या यायेत झीत एकेडेमी मदुबले नं पंगु मदु । सुगत सौरभ महाकाब्य चित्तधरं चिचाकूगु भ्वं सिलोतय चोत, जेलय राणाकालया सफूचान्हय । एकेडेमी धैगु शब्द तयेवं गेसुग्यंगु सफ् पिदनी धैगु मदु । मुख्य खं ठोस कार्यक्रम, स्तरीय ज्या जुइमा । थुके दक्कले पंग हे ज्याझो प्रति वचनबद्धता, नैतिक प्रतिज्ञा झीके मदु । झीके मनू, साधन स्रोत सकतां दया नं बौद्धिक व नैतिक प्रतिबद्धता मखं । सांस्कृतिक इन्साइक्लोपेडिया दयेकेगु खं हे धयादिसं । छगू ज्या न्ह्याकूसेलिं व ज्या सिमधतेले मतोतेगु बौद्धिक व नैतिक प्रतिबद्धता जिं मखं । वा फय वथें छक वया फासांफुसुं जुयावनिगु जुइमज्यू । बौद्धिक क्षेत्रय ज्या यायेगु जुलधासा लगनशीलता, छम्हेस्यां मेम्हेसित आदर यायेगु वातावरण मदयेकं बौद्धिक ज्या जुइमखु । नेवातय दथुइ जक मखु नेपालय मेमेगु क्षेत्रय नं मिलेजुया, सहलह याना प्रतिबद्ध जुया ज्या पूवंके धैगु संस्कृति बोमलंनि । अथे जुया ततधंगु बौद्धिक परियोजनात आपा असफल जूगु दु । छुं नं छुं खंय कचवं पिहां वयेवं वं वैत व वैत बोबी ल्वापु थइ । थज्यागु प्रवृति शायद थो नेपाया जक मखु विकाशसिल देशतय हे लोय ख थे नं चों । विकसित देशय थज्यागु प्रवृति मदु । छुं परियोजनाय छुं ज्या याये धका सुनानं छुं जिम्मा काल धासा व ज्या कोमचातले तोति मखु । झीथाय अथे मजू । मंका खल, एकेडेमी आदि न्ह्याग्गु संस्थाया नं छुं लक्ष्य उद्देश्य दयाचोनी । व उदेश्य पूमवंतले ज्या याये मफैगु खसा अज्यापिसं उके लगे जुइ मज्यू धैगु जिगु भनाइ ख । भाषा, जाति, धर्म, संस्कृतिया खंल्हाइपिं मनूतयसं व्हाये नं फयेकेमा पाये न फयेकेमा । व्हाये नं मफु पाये न मफुपिसं अथे हाला जुइगु बेकार ख । तर थन अथे जुयाचोंगु मदु । छगू ला झीगु भाषा खेलय छगू संगठीत जुया जनशक्ति व श्रोत परिचालनया ज्या जुयाचोंगु मदु । जूगु ख छक निक । गथे ०३६ साल पाखें नेपाल सम्बतया आन्दोलन तजिक न्ह्यात । तर लिपा अत्थें जुयावन ।

 

– छगू इलय जनतां अपायचोकं साथ ब्यूगु मंका खल थौं तचोकं फ्यासुया वनाचोंगु कारण छु खथें चों ?

जि मंका खल लिसे उलि सतिक स्वापू दुम्ह मनू मखु । अथे नं छगू इलय मका खलकं ल्होंगु थी थी मागया निंतिं जनतां गुगु साथ बिल व पुवंके निंतिं तल्लिन जुइमागु ख मजुल । गथे नेपाल संबतयात राष्टिूय मान्यता बीकेगु धाल व नं बीके मफुत । अथे जूबले मनूतय श्रद्धा, आस्था म्हो जुयावंगु ख थें चों ?

नेपालभाषाया उपादेयता जीवनया थी थी खेलय दयावन धासा थोइत छेलावनि

 

– मंका खलकं भाषिक अधिकारया आन्दोलनया सत्ता नेपाल संवतया आन्दोलन यागु पायछि जू ला ?

संवत भाषा, संस्कृति, धर्म न्ह्यागु धा छगू मेगुलिसें सम्वन्धित खं ख । नेवातय नितिं थ्वं स तयेमा ।

 

– तर नेपाल संवत ला नेवातयगु जक मखु ?

अवश्य नं नेपालभाषा मंका खलकं थगु भाषा, संस्कृति थपिनिगु पहिचानया नितिं ज्या यागुसा फुक्क नेवातयसं थोइत साथ बीगु खइ । थौं नेवातय न्ह्यने तधंगु चुनौति दु, तधंगु संकट वयाचोंगु दु । तर थोइत नेपालभाषा मंका खलकं राजनीतिक परिचालन कथं याना न्ह्याके मफुत । जातीय समानताया नारा जक बियां नेवातयत साले फै मखु । थौं नेवात सी ला म्वाइ ला या स्थिति थेनाचोंगु दु । थो विषय न्ववाइम्ह सु ! – कांग्रेसया सर्वमान्य गणेशमानं नवाइगु लाकि, पद्मरत्नं नवाइगु लाकि, नारायण मान विजुक्छें न्वावाइगु लाकि साहना प्रधानं नवाइ ? थो खंय मंका खलकं ध्यान बीमागु दु । थौं नेवातय सामाजिक पहिचान हे खतम जुइत्यंगु दु । संस्कृति, जनजीविकाय तधंगु संकट वयाचोंगु दु । अमिगु सारा दक्ष शीपया बजार, आर्थिक स्तर खतम जुयावनाचोंगु दु । थो कारणयात सुनां गुगु संगठनं राजनीतिक रुपं ल्होनाबीगु ख । यदि मंका खलकं थो सकतां सवालय स तयेगु ज्या न्ह्याकल धासा थोइत सकल नेवातयसं साथ बीफु । भाषीक समानताया नारा जक बिया सर्वसाधारण नेवातयत आकर्षित यायेफै मखु, वा नेपाल संवतया नारां नं याइमखु ।

 

थौं सोनिगलय आप्रवासीत दुहां वया बिजुलीया लोडसेडिङ्ग याये मालाचोन, लया समस्या तचोया चोन, कन्हय जुइबले थन नसा हे पर्याप्त मदया वनी कंस जुइबले सास तक्क ल्हायेत थाकुया वनि । थो संकट सोनिगलय चोंपिं नेवातयत बाहेक सुयातं वगु मदु । थुकें ला नेवातयत ककुतिया स्यायेगु थें ज्या जुयाचोंगु दु । सारा थासं मनूत गुगु ढंगं थन वैरे जुयाचोंगु दु थुकिं ला थनचोंपिं मनूत म्वाये हे फैमखु । थो खंय सुनां नं नवानाचोंगु मदु । थो सम्वन्धय सुनां विचा तक्क यागु जिं मखंनि । मंका खल धैगु यदि नेवातयगु संगठन खसा नेवातय जनजीवनय, जनजीविकाया सवालय वयाचोंगु चुनौतितय विरोधय स तयेगु ज्या यायेमा धैगु जित लगे जू । नत्रसा ला नेवा तयतपिनें वयाचोंपिसं सन्यापति जुइक न्हुया छोइ । राई, लिम्बु, गुरुङ्ग, वा मेपिंत ला थो समस्या मदु । जातीय स्वायत्तता जक मखु हरेक थासं थन मनूत खुल्ला दुहां वयेगु थौंया स्थितियात नं पनेमा ।

नेवात नं राजनीतिक रुपं हे संगठीत जुइमा । नेतृत्वया ज्या यायेमा । कोथाय चोना जक मखु सामुहिक सडकय वना ज्या यायेमा

– नेपालभाषा ख्यो साहित्य ख्योया वर्तमान स्थितिबारे छु न्यंकादीला ?

जित लगे जू झीगु भाषाया खेलय नेतृत्वया संकट दु । साहित्यया खंय खास याना कविताया क्षेत्रय पेम्ह, न्याम्ह तचोकं गेसुलापिं कवित ‘झीके दु न्ह्याग्गु भाषाय नं अनुवाद याये वह पिं कवित झीगु भाषा क्षेत्रय दु । बुद्ध सायमि, पूर्ण बैद्य, आनन्द जोशीपिनिगु कविता तचोकं चोन्ह्या । तर दुःखया खं थुलि चोन्ह्यापिं कवितय बारे, कविता बारे उपो नेवातयसं छुं मस्यू । बाखं, उपन्यास, नाटकया बारे नं मस्यू । सफू न्याना बोनेगु बानि नं नेवातयके मदु । साहित्य सम्वन्धी चर्चा यायेगु खं शिक्षित परिवारय झन हे कम । थो दक्कले चिन्ताजनक खं ख । समुदायया संरक्षण मदयकं पेम्ह खुम्ह साहित्यकारतय कुतलं साहित्यया विकास जुइफैमखु । मेमेथाय सोल धासा थगु भाषाय छुं छगू न्हूगु सफू पिदन धासा उकिया थत्थें चर्चा, वहस जुइधुंकि । पक्ष विपक्ष राय पिदने धुंकि । हिन्दी हे जक सोल धासां, वंगाली जक सोल धासां अथे जू । तर थन अथे धैगु मजू । धुस्वां नं उपन्यास चोयाचोन इश्वरानन्दं नाटक चोल वा सुदर्शन भन्तें उलि बांलागु नाटक चोल तर शिक्षित नेवातयके नेनेबले धासा अमिगु नां तक्क न्यंगु दैमखु । झीगु भाषा, भाषी समाज छखे, साहित्य छखे थें जुयाचोंगु दु । थगु भाषाय छु जुयाचोन धैगु जिज्ञासा शिक्षित, सम्भ्रान्त नेवातयके तचोकं म्हो हे जक दु । न्हापा ला बाहा, ननि, गल्लीचाय चोना बिचा कालविल यायेगु परम्परा नेवातय दु । तर आ व तने धुंकल तर, कफि, हाउस, रेष्टुरांय चोना बिचा कालबील यायेगु न्हूगु ज्या नं थन मजू । साहित्यिक संगठनतयसं नं साहित्ययात समाजय दुने यंकाबीगु ज्या थन यानाचोंगु मदु । न्हापा रुसय इफटेसन्को धाम्ह छम्हस्यां कविता बोनिबले सारा शहरय हे तहल्का मच्चे जुइ । अथे झीथाय मजू । साहित्य व समाजया अन्तरक्रिया जुइगु ज्या न्ह्याकेमा नेवातय छगू अज्यागु साँस्कृतिक संस्था दयेमा गन कवि, लेखक, साहित्यिक मनूत मुना गफयायेगु खंल्हायेगु वादविवाद यायेगु ज्या जुइमा धैगु जित लगे जू । आम मनूतलिसें सम्पर्कया झीत जरुरत दु ।

 

– नेपालभाषाय पिदनाचोंगु निगू विश्वभूमि न्हिपौ, इनाप, राजमति निगू वापौतयसं गज्यागु प्रभाव लाकाचोंगु छिं खंका दिया ?

थुकिं न्हापासिकं नेपालभाषाया पाठकत यको दयेकूगु दु । खास याना इनाप, विश्वभूमि नेपाल भाषाया पत्रिका न्याना, बोने धैगु भावनायात बोलंका ब्यूगु दु । येँ, यल, ख्वपय थो भावना अपोया वनाचोंगु दु । तर थुलिं मगाः धैगु जित ता । साहित्यया ल्याखं दक्कले अपो दुगू समुदाय नेवात ख । तर विश्वभूमि, इनाप बोनिपिनिगु ल्याः सोत धासा तचोकं म्हो । थज्यागु पत्रिकात ला न्हि २५, ३० हजार अपुक चुइमागु ख । नेवातय सफू पिदन धासा दोलंदो तुरुन्त चुइमा, तर अथे मजू । झीके बोनेगु बानि मदुगुलिं नं थथे जूगु ख । छुं हदतक अभावपूर्ति विश्वभूमि, इनाप, राजमति याना चोंगु दु । तर ठोस सशक्त रुपय जुया पाठकतय संरक्षण अमित प्राप्त मदु । नेवातय उलिमछिं व्यापारिक संस्थात दु । झिगू झिंन्यागू पत्रिकाला विज्ञापनं जक चले जुइमागु ख । तर थयेक सोल धासा विज्ञापन नं मदु, बोनेगु सामग्री नं मदु । थुकिया नितिं, नेवा समुदायं नं पत्रपत्रिकायात साथ बीमाल लिसें पत्रकारतयसं नं मनूतय चाहनायात थुइका सामग्री बियायंके फयमा धैगु जित लगे जू ।

 

– छि छम्ह अंग्रेजीया प्राध्यापक नं जुयाचोनादीम्ह जूगुलिं नेपालभाषा साहित्ययात छिं अंग्रेजी साहित्यलिसें गुकथं तुलना याना दिया ?

थो तचोकं जटील न्हेस ख । नेवा भाषाया साहित्य नकतिनि चुलि जायावैचोंगु दु । थो छमा चुलिजाया वैचोंगु सिमायात घना जंगललिसें तुलना याये थें जुइ । तर नेवा भाषाय कविता क्षेत्रय गाक्क आस दु । मेगु क्षेत्रय उपन्यास बाहेक ठोस उपलब्धी खनेदयाचोंगु मदु । नाटक, निवन्ध आदि क्षेत्रय न्हून्हूगु प्रयोग सशक्तता गुगु दयेमागु ख, खनेमदु । ल्याम्हतयसं चोयाचोंगु दु, तर व फय वथें जक जुयाचोंगु दु । चोमि यको दु तर ठोस लगनशीलता लिपा तक चोयावनाचोंपिं तसकं म्हो । नाटकय सोसा पीदं थुखे दिनेश भुजु बाहेक मेपिं मखं । निवन्धय सोल धासा प्रेम बहादुर लिपा सशक्त मेम्ह निवन्धकार मखं ।

थुलि चोन्ह्यापिं कवितय बारे, कविता बारे उपो नेवातयसं छुं मस्यू । बाखं, उपन्यास, नाटकया बारे नं मस्यू । सफू न्याना बोनेगु बानि नं नेवातयके मदु । साहित्य सम्वन्धी चर्चा यायेगु खं शिक्षित परिवारय झन हे कम । थो दक्कले चिन्ताजनक खं ख ।

– छिं नेपालभाषाया सशक्त समालोचक जुया नं ता ई न्ह्यवलिसें थुखे चोसा न्ह्याकादीगु खनेमदु छाय्थें ?

चित्तधरजुया प्रेरणां जिं ‘सिकमिया स्वहाने’ समालोचना छगू पिथनागु दु । अनं लिपा जिं चोयागु मदु । थुकिया अनेक कारण दयेफु । छगू ला गुकथं नेपालभाषाय श्रृजनाया गतिविधि न्ह्यानाचोन जि उलि सन्तुष्ट मजुया । थगु ल्हा छेलेगु थाय हे जिं मखना । अथे जूगुलिं समालोचनाया क्षेत्र हे तोताबिया । अथे खसां नेपालभाषाय पिदंगु न्हू न्हूगु सफूत न्याना बोनेगु तोतागु मदु । समालोच्य जुइ वहगु बौद्धिक चुनौति दुगु कथंया सफू जिं मखना । अथे जुया जिं मचोयागु ख । इतिहास, संस्कृति, भाषा, विज्ञानया क्षेत्रय जिगु अभिरुची कोसागु दु ।

 

– धायेबले बौद्धिक चुनौति जुइगु श्रृजना जुल धासा समालोचन क्षेत्रय छिगु चोसु न्ह्याइतिनि ?

अथे जुल धासा अवश्य नं जिं चोये । नेपालभाषाया सफू बोनेगु, संग्रह यायेगु ज्या जिं तोतागु मदु ।

 

– ल्कासिकल नेवारी अ स्केच, नेवारी लैंग्वेज अ वर्किंक आउटलाइन थुजोगु सफुत नेपाल भाषाय हिला पिथनेगु गोसा मदुला ?

क्लासिकल नेवारी अ स्केच १९८० सनय अमेरिकाय वने न्ह्य अन न्वचूबीगु नितिं चोयागु ख । नेवारी लैंग्वेज अ वर्किंग आउटलाइन नं वर्कले विश्वविद्यालय दुबले चोयागु ख । अथे जुया अंग्रेजी भाषाय जूवंगु ख । वैत नेवा भाषं हिला पिथनेगु सिकं मेगु हे रेफरेन्स ग्रामर चोयेगु आवश्यकता जिं महशुस याना । अथे हे प्राचीन साहित्यया इतिहास नं न्हू कथं हे यायेगु जिं बिचा यानागु दु । मू खं झीगु भाषाय साहित्य मदु धैगु पूर्वाग्रहपूर्ण षडयन्त्र जूगुलि झीगु भाषाय थुलि साहित्य दु धका केनेत जिं चोयागु ख । वया अध्ययन अनुसंधानया ज्या बांकी हे दनि धका केनेत जिं चोयागु ख । व कुतलय जि सफल हे जूगु ताया । वंगु झिंनिदंया दुने अपोलं अनुसंधान जुइ धुकूगु दु । न्हू न्हूगु तथ्य पिदने धुंकूगु दु उकिं प्राचीन साहित्य सम्वन्धय न्हूगु हे सफू चोयेमागु आवश्यकता जिं खना ।

 

–          छि पाखें थुखे ज्या जुयाचोंगु दु ?

नेवा भायया रिफरेन्स ग्रामरया विषय ला जिं भचा भचा ज्या न्ह्याके धुंकागु दु । तर गब्ले प्रकाशन योग्य जुइगु ख जिं धायेमफु ।

 

– पुलांगु नेपालभाषा खंगो धुकु छु जुयाचोन थें न्यंका दिला ?

खंगो दुथ्याकेगु ज्या कोचाये धुंकूगु दु । करिव ३२ दो शब्द दु उके मध्ये ४ प्रतिशत तत्सम दु । करिव ९ हजार ति क्रियाया विविध रुप दु । रुट भर्व न्यास ति दु । करिव स्वीच्यागू श्रोत सामग्री ने.सं. २३५ लिसें ८८० तक्कया दुनेया गद्य, पद्य, नाटकं लेया शब्दत कयातयागु दु । थो अन्तिम चरणय थेनाचोंगु दु । थुगुसी हे क्यामरा रेडी कपि पिकायेगु बिचा ख तर, कम्प्यूटर सफ्टवेयर प्रोब्लेम वगुलिं भचा ढिला जुल समस्याला समाधान जुइ धुंकूगु दु । उकिं आ उलि टाइम काइमखुत । थो सफू पिदन कि नेपाल भाषाय नेपाली जक मखु चाइनीच व तिब्वती भाषाय बाहेक उलि चोन्ह्यागु शब्दकोष विश्वय गनं दइमखु ।

 

– गुलि तक्कया दुने पिदनी थें चों ?

पिथनेत टोयोटा फाउण्डेशनं ग्वाहाली याइगु दु । परियोजना अवधि ला कोचाये हे धुंकूगु दु । आकियों १९९४ सन अन्त्यरिखे तक्कया दुने कोचाइथें चों ।

 

– थुलि चोन्ह्यागु शब्दकोष नेवा पाठकतयसं नं न्यायेफैगु कथं दंक पिथनेगु गोसा गुकथं यानाचोना दिंया थें ?

गुकथं प्रकाशित याये धैगु खंय जिमिसं ध्यान मबियानी । जुइफु दातृ संस्था माला फछिंफको दंक नेवा बोमिपिसं नं न्याये फैगु कथं पिथनेगु कुत जिमिसं याये । जिमिगु उद्देश्यला झीगु भायया व्यापक प्रसार यायेगु ल्याखं थोइत अन्तरराष्टिूय पाठकतय ल्हातय हे थेंकेगु नं जिमिगु गोसा ख ।

 

– थुली बाहेक मेमेगु नेपालभाषाया खंगो धुकुत पिथनेगु छिगु गोसा बारे नं छुं न्यंकादीला ?

थो डिक्सनरी कमिटी वास्तवय पुलांगु खगो धुकु पिथनेगु लागिं जक सोनातगु मखु । वास्तवय न्हूगु भायया नं पुलांगु भायया नं डिक्सनरी दयेकेगु जिमिगु गोसा ख । झीगु भाषाया डिक्सनरी नं दयेकेगु, व्यवहारिक डिक्सनरी नं दयेकेगु, चिचिधंगु शब्दकोष भाषा सेनिपिनि लागि नं डिक्सनरी स्थाननाम कोष आदि दयेकेगु जिमिसं परिकल्पना यानागु ख अथेहे नांतय बारेया व सांस्कृतिक डिक्सनरी नं पिथनेगु गोसा ख । जिमिसं गुलि ग्वाहालि चूलाके फै, दक्ष ज्या याइपि मनू चूलाके फै उके भर परे जुइ । व धात्थे धाये माल धासा डिक्सनरी कमिटी एकेडेमीया हे छगू प्रारुप ख । साहित्य सम्बन्धी मखु कि भाषा सम्बन्धी एकेडेमी ख । लिपा खर्च चूलाका वनेफत धासा नेवातय कल्चर इन्साइलोपिडीया दयेकेगु नं गोसा दु ।

 

– नेवा सांस्कृतिक इन्साइक्लोपेडीया स्वरुप बारे छुं खं न्यंकादीला ?

थुके नेवातय कला, संगीत, वस्तुकला, विधि, लोक संस्कृति, सामाजिक संगठन, भेषभुषा, कासा, नसा, तोंसा, छें, बनौट, सामाजिक, आर्थिक हरेकयात कयच्याना अनुसंधान याइपिनिगु नितिं छगू सेल्लागु हलंजोलं कथं जुइका दयेके धैगु जिगु बिचा दु । गुकिं नेवा जातिया परिचय बांलाक बी । थुके नेवा साहु महाजन व्यापारिक संस्थातयत नं दुथ्याकेमागु दु । थुकिया निंतिं सलंस अनुसंधान ज्याय लगनशील जुया ज्या याइपिं झीत मानि ।

 

– नेवा संस्कृति परम्पराबारे छिसं थी थी चोसु नं चोयादीगु दु । नेवा संस्कृतिया महत्वबारे संक्षिप्त न्यंकादीला ?

नेवातय विषय नेपालय दुने अले पिने नं अनुसन्धातातय व्यापक कौतुहलता दु । थुकियात कया निगू स्वंगू अन्तराष्टिूय सम्मेलन नं जुइ धुंकूगु दु । अमेरिकाय, स्टकहोमय थन येँ हे नं अन्तरराष्टिूय विद्वत समुदायलय सोनिग अले नेवा समूदायबारे गुगु रुची दु ख थुकिया कारण म्वानाचोंगु म्युजियम थें याना संरक्षण यानातगु थनया सांस्कृतिक परम्परां याना नं ख । मेमेथाय गथे मोहन जेडारो, एथेन्स आदि थासय नं दु तर अन सी धुंकूगु संस्कृति झीथाय अथे मखु । थनया विशेषता धैगु गुलि नं थन कीर्तिस्तम्भ दु मुक्कं म्हीगया जनजीवनय प्रयोग प्रचलयन् दु । द्यो पुज्याना चोंगु दु, जात्रा यानाचोगु दु, म्वानाचोंगु जीवन शैली अटूट रुपं सकतां न्ह्याकाचोगु दु । संसारय मदुगु बिशेषता धया थें ख सोनिग धैगु । चिक्चाधंगु थाय ख तर थुलि चीधंगु थासय नं गुगु मनुमेन्टतय घनत्व थन दु मेथाय गनं हे मदु । एथेन्सय बनारसय छुं छुं दु तर मृत अवस्थाय दु । थन थें जनजीवनलिसें म्वाना न्ह्यानाचोंगु मदु । मेगु नेवातय संस्कृतिया महत्वपूर्ण पक्ष, धर्म अमिगु संस्कृति सलंस द्वलंद्व दं निसे लिपिवद्ध जुयावगु दु । हरेक खं अभिलेख, थ्यासफू, सामाजिक बंशावली, पाण्डुलिपी दु । लाख डेढलाख पाण्डुलिपि सोनिगलय खने दु । संसारय गनं नं थुलि मछि पाण्डुलिपि लेनाचोंगु, मुनाचोंगु मदु । हानं गुलि पाण्डुलिपि नेवातय दोछि दं निसें मदिक्क कपि यायेगु ज्या यानावैचोंगु । अस्ट सहस्रिका प्रज्ञापारमिता धैगु सफू दोछि दं न्ह्यवलिसें वहे कथं कपि यानावैचोंगु दु । त्वामदयेक, मदिक्क न्ह्यानाचोंगु परम्परा नेवातय दु । अथे जूगुलिं न्हयस दं न्ह्यव चोगु पौभा व म्हिग म्हीग चोगु पौभा दाना सोल धासां उत्थें उत्थें शैलीया दु विश्वन्तर अवदानया बारे प्रा. लिन हार्डं सफू चोत दोलाखाय लुयावगु बिलं पौया आधारय । बिलं पौ थुलि यच्चुपिच्चु बांला सोयेबले झिंस्वंगू शताब्दी चोगु थें चों । तर मखु व अठारौं शताब्दी तिनिं चोगु । उकि अभिलेख मदुगुसा शैलीया अध्ययनं जक बिश्लेषण यात धासा झिंस्वंगू शताब्दीया पौभा जूवनिगु । थुकिया मतलब परंपरायात कघाना न्हि न्हिथंया जीवनय न्ह्याका चोनेगु बिशेषता, नेवातय गुगु सस्कृति ख थुकिं हे प्रभावित जुया बिदेशी एन्थ्रोपोलोजिष्ट, सोसियोलोजिष्ट, इन्डेलोजिष्टपिं नेपालय वयाचोंगु दु । छिकपिनि पासा बेर्त हे जुल वैदिक संस्कृति अपो रुची दुम्ह जुया थन वल । छायधायबले वं थन अज्यागु यको चीज खन गुगुकि वैदिक संस्कृतिया अवशेष ख, होम हे जुल । गुलि भारतय तक्क मदये धुंकल । नेवातय संस्कृतिया थिपिं पक्षं आकृष्ट जुया हे यको विद्वानतयसं थोया अध्ययन अनुसंधान याना आपालं सफू पिथनाचोंगु ख । मेरी स्लसर, रोवर्त लेवी, जेरां तोफांपिन्सं तचोकं गेसुग्यंगु सफू चोये धुंकल ।

 

– विदेशी विद्वानपिनिगु ज्यायात छिं गुकथं मूल्याङ्कन याना दिया ?

विदेशी विद्वानपिनिगु सकारात्मक पक्ष नं दु, नकारात्मक पक्ष नं दु । सकारात्मक पक्ष धैगु अनुसंधानया अमिगु प्रविधि ख । आलोचनात्मक विश्लेषणात्मक गुगु प्रणाली अमिके दु थन नेवा बज्राचार्य, राजोपाध्याय, जोशी, कर्माचार्य आदि सस्यू धापिके मदु । उकिं अमिके झीसं सयेका काये मागु धैगु व तरिका, शीप, प्रविधि व ज्ञान ख । तर अमिके झीगु संस्कृतियात सोयेगु अन्तरदृष्टि धासा मदु । गथे झी रमापति राजजुयाके नेवा भायया स्वरुपया बारे गुगु अन्तरदृष्टि दु व सुं नेवा भाय मल्हाइम्हेसिके दइ मखु । न्ह्याको तधंम्ह बिद्वान जूसां दैमखु । अथेहे पण्डित आशाकाजी वैद्य नेवा बौद्ध सस्कृतिइ गुलि दुगेंक दुहावने फु मेपिं विदेशी बिद्वानपिं वने फै मखु । गुगु संस्कृतिइ व हुर्के जूगु ख नसा नसाय वैके दुगु ख व जर्मनं वम्ह वा हलैण्डं वम्हेसिके दैमखु । उकिं जिं ला अज्यागु सफूया महत्व खना गुगु नेवात व विदेशीत मिलेजुया चोइ । गथे “मेजोकजिम” धाल केदार राजोपाध्याय व लेभि मिले जुया चोल । मेरि स्लसरया सफू हे जुल, गौतम बज्र महेशराजपिं मिले जुया चोल । अज्यागु सफुतिइ एकपक्षियता दैमखु । अमिसं जक चोत धासा एक पक्षीय जुइफु । बौद्धिकता उकि दयेफु, दुग्यंक अध्ययन याये फैमखु । थो हे खं महशुस याना कोयल्भरं हेमराजजु लिसें जाना “रुद्रवर्ण महाविहार” बारे चोयादिल । थो हे खं जिं लुबेकय १९८६ सनय छगू सम्मेलनय धयागु ख निगुलीं पक्ष मिले जुया, पुचलं ज्या यायेमा धैगु धारणा वियागु ख । आ थुखे वया छगू निगू ज्या जिं लुबेक कन्फरेन्शय वकालत याना कथं जूगु दु । नत्रसा सफू अमिगु नामय प्याहांवैगु झी खाली अमि सहयोगी सूचंदाताया रुपय जक जुइगु सहधर्मि नापं ज्या याइपिं कथं मजुइगु जुयाचोंगु दु ।

 

– विदेशी अनुसन्धातातयत छीगु सुझाव छु दु ?

विदेशी अनुसन्धातातयत नेपालय थथगु प्राथमिकता जोना वैचोनी झीगु प्राथमिकता लिसें मिले जुइमखु । झीगु संस्कृति गुकथं म्वाके, झी गथे धस्वाना चोने धैगु खं लिसें अमित चासो मदया चोनेफु । तर सुं विदेशी छुं विषय अनुसंधान यायेत वल धासा उकिया जिं स्वागत याना । फूचागु गोहाली नं जिं वंगु स्वीदं न्ह्यवलिसें याना हे वैचोनागु दु । तर मात्र सहयोगी जुया ज्या यायेगु धासा जिं मयेका अथे धका असहयोग यानागु मखु । जिथाय वपिं न्ह्याग्गु हे क्षेत्रया विद्वानतयत नं जिं फू कथं गोहाली याना चोनागु दु । तर न्हाच चोय धया थें विदेशी विद्वानतयसं एकपक्षीय ढंगं मवंसें नेवातलिसें मिले जुया ज्या न्ह्याकेमा धैगु जित लगे जू । अथे जुल धासा अज्यागु कृतिया महत्व झन तचोइ धैगु जित लगे जू ।

 

– नेवा ल्यायम्ह पुस्तायात छिगु छु धायेगु दु ?

व्यक्ति व्यक्तिं जक छुं ज्या तिपेंक यायेफै मखु । नेवात नं राजनीतिक रुपं हे सङ्गठीत जुइमा । नेतृत्वया ज्या यायेमा । कोथाय चोना जक मखु सामुहिक सडकय वना ज्या यायेमा । प्रजातन्त्र धैगु थगु स तयेगु ख । थुकिया निंति मनू, पत्रिका, संसद हरेक माध्यमं थगु स तयेमा । संगठीत शक्ति मदयेकं नेवातयसं थपिन्त वयाचोंगु हाथ्याया सामना यायेफै मखु । थगु अस्तित्व ल्यंकेगु खसा थगु स सशक्त व बुलन्द यायेमा नेतृत्वया क्षमता बोलंकेमा । सडकय सदनय थुकिया निंतिं सङ्गठीत जुया न्ह्यज्यायेमा धैगु जित लगे जु ।

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.