सिइपिनिगु नामय् हनिगु चखः सापारु

११३८ गुँला गाः पारु

त्रिचन्द्र प्रतीक्षा

हलिमय् गनं मदुगु संस्कार कथं हनिगु चखः सापारुया महत्व विस्कं दु । नेपाः देय् संस्कार व तजिलजिइ तसकं हे तःमि । झीथाय् जाति कथं हनेगु नखःचखः व परम्परा नं पाः । सा याः लिसें साया प्रतिक कथं मनूया ख्वालय् चित्रांकित यानाः देय् चाहुइकेगु जुगुलिं उगु न्हि कुन्हु हनिगु चखःयात सापारु धकाः धायेगु याः ।

किपाः रेखा शाक्य

 

थ्व सापारु गुँपुन्हिया कन्हे कुन्हु अर्थात् भाद्र शुक्ल पारुया दिं कुन्हु हनेगु याइ । १५ औं शताब्दीया गोपालराज वंशावली व मल्लकालिनय् च्वयातःगुु थ्यासफुतिइ तकं ‘सायात’ खँग्वःया उल्लेख जुयाच्वंगुलिं प्राचीनकालनिसें हे थ्व पर्व हनावयाच्वंगु प्रमाणित जू ।

किपाः रेखा शाक्य

सापारु चखः नेवाःतय्गु मौलिक पर्व खः । छेँजः मदुगु लुमन्तिइ व अमिगु आत्माया शान्तिया कामना यानाः सापारु हनेगु याइ । यमलोकया मू ध्वाखा नं दच्छिइ छकः थ्व हे सापारुया दिं कुन्हु चालिइ जुगुलिं सापारु न्ह्यः तक मदुपिं, थ्व हे न्हि कुन्हु स्वर्गलोक दुहाँवनिगु धइगु जनविश्वास दु । मदुपिनिगिु आत्मा त नं यमलोकय् दुहाँ वनाः मुक्ति दइगु गरुड पुराणय् उल्लेख याना तःगु दुसा हिन्दू धर्म कथं नं थ्व पर्वया बारेय् पद्मपुराणय् तकं उल्लेख जुयाच्वंगु दु ।

शास्त्रीय मान्यताकथं मनू सिइ धुंकाः स्वर्ग वनेगु लँपुइ लाःगु ‘वैतरणी’ खुसि छिइमाः धाइ । ‘वैतरणी’ खँग्वलय् त्याग व दानया महत्व सुलाच्वंगु दु । गुम्हसिनं समाजय् दान यानाः पुण्य प्राप्त याइ, वं हे जक वैतरणी खुसि याउँक छिइफइ धकाः धायेगु याः । अले व वैतरणी खुसि छिइत सा या न्ह्यपं ज्वना जक वनेगु संभव दु धकाः धार्मिक मान्यतायात विश्वास यानाच्वंगु दु । थुकथं नेपाली सांस्कृतिक जीवनया प्राचीनकालनिसें सा यात कयाः अनेक धार्मिक आस्था, निष्ठाय् हे सापारुया नं जन्म जुगु खनेदु ।

किपाः रेखा शाक्य

किंवदन्ती व चलन

छुं नं नखःचखःयात हनेगुलिइ थःगु हे मौलिकपन, इतिहास, कथन व किंवदन्तीत दयाच्वनिगु स्वभाविक हे खत । सा व जात्रा अर्थात् थुगु दिनय् माता व पृथ्वीया रुपय् हिन्दू संस्कारय् पुजा यायेबहःम्ह सा या नं जात्रा खः । थ्व जात्रा गुबले सुरु जुल थुकिया यकिन तिथिमिति मदु तर अथे खयानं छगू धापू कथं जुजु प्रताप मल्लया ने.सं. ५७५ (वि.सं. १५१२) इलय् स्वनिगलय् तःकैया महामारीं सकसितं कल धाइ ।

व हे महामारीया प्रकोपं आपालं जनतातय्गु मृत्यु जुल नापं जुजु प्रताप मल्लया कान्छाम्ह काय् चक्रवर्तेन्द्र मल्ल तकं सित । थः काय्या मृत्युइ तसकं दुखी जुम्ह रानीया नुगः तय्गु लाख कुतः असफल जुइवं ल्वचं कयाः छं काय् जक मखु देशय् अल्याख मनूत सिइगु दु धकाः क्यनेत थुकथं गुम्हसिनं सा मखुसा मनू हे साःया भेषय् ख्वालय् ग्वाय् तयाः नगरपरिक्रमाया लिसें हनुमान ध्वाखा लँपु जुया वनेमाःगु उर्दी जारी याःगु धाइ ।

किपाः रेखा शाक्य

अनं निसें हे थुकथं दँय्दसं थ्व न्हि कुन्हु मदुपिनिगु नामं सापारु हनेगु चलन जुल धाइ । गुगु छेँय् मिसा वा मिजं सिइगु खः उगु छेँपाखें सा वा जोगी जुया देश चाहिलेगु  जुजुया हुकुम कथं वयेगु यातसा नापनापं थी थी कथंया झाँकी, थी थी द्यःया भेषय् मचा, ल्याय्मह व बुह्रात,  पुचः मुनाः वँय् जुयाः वयेगु व स्थानीय बाजागाजा तकं थुगु जात्राय् समावेश जुजुं वल ।

न्हापा न्हापा दुजः मदुगु छेँय् पाखें सा यात हे छाय्पिया यंकेगु चलन खः । ईया ह्यूपाः लिसें बुलुहुँ सा या पलेसा सा या ख्वाःपाः च्वयातःगु भ्वं व न्यकु तयाः मनूत हे वय्गु याना हल । मनुया जीवन सदांकालया नितिं मखु, जन्मलिसे मरण नं नापं वइ धइगु खँ सिउसां मन चिइ मफुम्ह रानीया नुगः तयेत याःगु चलन वास्तवय् थौंया वर्तमान अवस्थाय् नं आपालं मनूतय्गु नितिं नुगः तय्गु छगू भलसा जुया बिउगु दु ।

अथेला सापारु वनेगु चलन जुजु प्रताप मल्लया पालंनिसें सुरु जुगु धाःसां मनु सिइधुंकाः मदुपिनिगु नामय् सापारु पिकाय्गु परम्परा गोपालराज वंशावली कथं ख्वपया जुजु जयस्थिति मल्लया शासनकालय् न्ह्याये धुंकुगु खनेदु । अझ बौद्ध परम्परा कथं मदुम्ह मनूया नामय् सापारुया कन्हेकुन्हु यलया मतःया जुजु गुणकामदेवया राज्यकालनिसें सुरु जुइधुंकुगु खनेदु ।

सापारुया सम्बन्धय् सिल्भाँ लेभीया सफुतिइ हिन्दू अधिराज्यको इतिहास ‘नेपाल’ य् थुकथं च्वयातःगु दु – ” भाद्र पद
(अगस्त–सेप्टेम्बर) य् सापारु हनि । सा या ख्वाःपाः, माला इत्यादि क्वखाया मनुत लँपुइ लँपुइ प्याखं हुला व म्ये हाला वइ । नेवाः परिवारया सुं दुजः मदुगुया लुमन्तिइ सा पित छ्वयेगु याइसा कन्हे कुन्हु धुँया ख्वाःपाः पुनाः जात्रा याइ गुकियात व्याघ्राजात्रा धाइ । “

जुजु प्रताप मल्लं सापारु चखः न्ह्याकूगु किंवदन्ती दुगु खःसां नेवाः समुदायबाहेक थ्व चलन मेगु जातियापिनि मदु । मल्लकालय् नेपाल मण्डल विशेषयाना स्वनिगःलय् नेवाःतय्गु बाहुल्यता दुगुलिं थ्व नेवाःतय्गु पर्व कथं जक विकास जुयावंगु खय्माः धकाः संस्कृतिकर्मी प्रा. डा. पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठया धापू दु ।

अथे खयानं नेवाः जातिया मध्ये शाक्य व बज्राचार्यपिनि धाःसा थुकथं सापारु कुन्हु सायाः छ्वयेगु चलन मदु । इमि धाःसा येँया बलय् उपाकु वनेगु धकाः सिइपिनिगु नामय् लँपुृइ मत बिया वनेगु चलन दु ।

बौद्ध साहित्यया ललितविस्तरय् सापारुयाबारे थुकथं च्वयातःगु दु, ” गौतमबुद्ध तपस्या याना च्वंगु इलय् तपस्या भङ्ग यायेत धकाः क्लेश, मृत्यु व देवस्कन्धपिन्सं विभिन्न पहिरन एवं रुपय् वयाः एकाग्रतापाखें विमुख यायेगु कुतः यात तर छुं हे याये मफयेवं इपिं बिस्युं वन । अनलिपा देवतागण बुद्धया दर्शन याये धकाः वल तर प्यन्हु तक पिया तिनि दर्शन याये खन ।”

ललितविस्तरया लिधँसाय् सापारुया परम्परा पुलांगु खः धकाः थुइके फु तर मध्यकालय् थुकिया स्वरुपय् हिउपा वःगु जुइफु धायेछिं । अथेहे लिच्छविकालया अभिलेखय् गौ युद्ध उत्सव धकाः च्वया तःगुलिं नं लिच्छविकालय् सापारु हनेगु याः धइगु छम्हनिम्ह इतिहासविद्तय्गु धापू दु ।
इतिहासविद्तय् धापू कथं येँ सिबें न्हापा ख्वपय् सापारु हनेगु चलन दुगु धाइ । थ्व जात्रा ख्वपय् च्यान्हु तक हनेगु परम्परा दु ।

गुँपुन्हिया सनिलंनिसें सुकुध्वाखाय् च्वंगु नासः द्यःयाथाय् पुजा याये धुंकाः धाँ बाजं, तःबाजं, धिमय् बाजंया मंका तालय् घिन्ताङघिसी (लट्ठी नाच) या पुचलं ख्वप देय् चाहुलेगु यासें सापारु कृष्णाष्टमीया दिं कुन्हु सम्पन्न याइ । ख्वपया सापारुया मू आकर्षण धइगु हे घिन्ताङघिसी प्याखं खः । विशेषयाना घिन्ताङकिसीइ मस्त व ल्याय्म्ह ल्यासेत पुचः पुचः दयेकाः ख्वाःपालय् अनेक रंगं इला, न्ह्यःने लाःथें वसः पुनाः फयांफत्तले जात्रा स्वकुमियात न्हिकेगु कुतः याइ । अथेहे ल्हातय् नं थी थी प्रकारया ज्यावःत थवं थवय् ल्वाकाः बिस्कं कथं न्ह्याइपुका प्याखं हुला नगर परिक्रमा याइ ।

किपाः रेखा शाक्य

अथेहे, वाउँगु करिब १५ फिट ताः हाकगु प्यंपु पंयात ताःहाकगु पाखें तयाः आयाताकार रुपय् चिनाः उकियात हे थी थी कापतं भुनाः तहामचा दयेकी । तहामचाया छ्यनय् सा या चित्र, सु या नेकू तयाः मदुम्ह छेँ दुजःया किपाःत तयाः कुसां कुइकी । तहामचायात पंया च्वकाय् तयाः मदुम्हेसिया थःथितिपिन्सं ब्वहय् तयाः नगर नगर परिक्रमा याइ । अथे जुगुलिं ख्वपया जात्रा स्वयेबलय् सु मदुगुया लुमन्तिइ तहामचा पिकागु धकाः सिइके अपू । तहामचायात नगर परिक्रमा याके न्ह्यः मदुम्ह मनूया मू लुखाय् पुरोहितं क्रियापुत्रपाखें संकल्प याकाः विधि पूर्वक पूजा यायेमाःगु चलन दु ।

संस्कृतिकर्मी प्रा डा. पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठया धापू कथं ख्वपया तालाको त्वाःया कुम्हातय्सं धाःसा मृतात्माया शान्तिया नितिं चा या सा दयेका नगर परिक्रमा याकेगु याइ । कुम्हातय्सं थःगु मौलिक पुख्यौली पेशायात कय्च्याना हे चा या आकर्षक सा दयेकाः नगर चाहुकिगु खः । सायाः लिसें मदुम्हेसिगु लुमन्ति वइकथं करुणरस प्रधान गीति लीला, रामायण व श्रीकृष्ण लीला तकं क्यनेगु नं याः ।

कीर्तिपुरय् हनिगु सायाः धाःसा येँ यल व ख्वपसिबें छुं पाःगु हे खनेदु । थन मनू मदुगुया लुमन्ति व न्हूगु छेँ दयेकूगु वा न्याःगुया अवसरय् सा पिकाइगु चलन दु । थनया सापारुया मू विशेषता अथवा भिन्नता धइगु गंगु छ्यंगुयात चाकलाःगु आकार दयेकाः लँपुइ लुया हयेगु याइ । गुकियात, धाकः लुइगु धाइ ।

किपाः रेखा शाक्य

किपूया सापारुयात धेधेपापा धायेगु चलन दुसा गुलिसिनं झ्याँझ्याँ पापा नं धायेगु याः । किपुलिइ सापारु धकाः बाजंया लिसें धेधेपापा, वँय्या भेषय्, मिजंत मिसाया भेषय् अथेहे सिइपिनिगु नामय् ख्वाःपालय् मेगु ख्वाःपाः तयाः आपालं पर्सिं हिनाः वइपिं अथेहे छत्रं कुइका बाजं न्ह्यःने तया झ्वलिक वइपिं , अथेहे ख्यालं हे क्यनेगु याना नगर चाहुला हनेगु याः । येँया ग्वल देशय् (पशुपति देवपत्तन) नं सापारु हनि । स्वन्हू तक जात्रा हनिगु थाय् थ्व हे छगू जक खः ।

किपाः रेखा शाक्य

थौंकन्हे स्वनिगलं पिने पोखरा, पाल्पा, हेटौंडा, वीरगञ्ज, नेपालगञ्ज, धरान, धनकुटा, विराटनगर, बाग्लुङ, अर्घाखाँची आदि सहरय् नं सापारु हनेगु चलन दु अथे हे नेपाः पिने आसाम, दार्जिलिङ व सिक्किमय् बसोबास यानाच्वंपिं नेवाःतय्सं तकं छुं दँ न्ह्यःनिसें सापारु हनेगु चलन सुरु याना हःगु खनेदु । थ्व नं छगू नेवाःतय्के थःगु जाति व संस्कारयात म्वाका तयेमाः धइगु चेतना ब्वलना वःगुया सकरात्मक बिचाः कथं कायेछिं ।

थ्व जात्रायात नेवाःतय्सं थःगु पहलं हनावयाच्वन सा गैह्र नेवाःतसें धाःसा विशेषयाना व्यङ्ग्यात्मक, हाँस्यव्यङ्ग्य, नाटक मञ्चन, प्रहसन, गाईजात्रा पत्रिका पिकया थुकियात थःगु हे कथं हनावयाच्वंगु दु । थ्व दिंया लुमन्तिइ आपालं सञ्चार माध्यमपाखें छवाः यंक हे हाँस्यव्यङ्ग्य नखःया रुपय् थी थी देशया अवस्थायात कयाः तप्यंक धाये मजिउगु खँयात व्यङ्ग्यात्मक रुपं संप्रेशन यायेगु यानाच्वंगु दु ।

किपाः रेखा शाक्य

अथेहे छेँ जः मदुगु अवसरय् मदुम्हेसित मोक्ष चू लायेमाः धकाः याइगु ज्याखँयात जात्राया नां बियाच्वंगुयात कया नं आपासिनं थुकियात कयाः सः पिज्वयेकेगु याना हयाच्वंगु खनेदु । थौंया इलय् थुखे पाखे नं बिचाः यायेमालिगु खनेदु । अथेला नेवाःतय् खँ ल्हाय्बलय् थःम्ह याये त्यनागु वा यानागु ज्याखँ अःखः जुइवं वा मनं मखंगु ज्या जुइवं गज्यागु जात्रा जुल धायेगु बानी दु ।

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.