माष्टर जगतसुन्दर मल्ल





प्रा. प्रेमशान्ति तुलाधर

थौंकन्हय् स्वन्ति नखः । स्वन्तिया न्हापांगु दिं क्वःपुजा । क्वः बांलाःगु वा बांमलाःगु सन्देश बीम्हकथं काय्गु यानाच्वंगु दुसा थौया दिनस सन्देशया प्रतीककथं कया वयाच्वंम्ह क्वःयात पूजा याना स्वन्ति नखःया शुरुवाट नं याइगु खः । थौंया हे दिनस मांभासं आखः ब्वंकेमाः धइगु सन्देश ज्वनाः नेपालभाषा न्हना वनाच्वंगु अवस्थाय् थौंकन्हय् संयुक्त राष्ट्र संघ युनेस्कों तक नालावयाच्वंगु थजाःगु व्यवहारिक व महत्वपूर्ण सन्देश ज्वना झायादीम्ह जगतसुन्दर मल्लया जन्म जूगु दिं खः । ने.सं. १००३स मां जगतलक्ष्मी व अबु विष्णुधर मल्लया कोखं ख्वपया क्वाथ त्वालय् जन्म जूम्ह जगतसुन्दर मल्ल नेपालभाषाया पुनरुत्थानया नितिं महत्वपूर्ण भूमिका म्हितावंम्ह छम्ह महारथी खः । वय्कःया योगदान मेमेपिं नेपालभाषाया ब्यक्तित्वपिनिगु स्वयां पाः ।

नेपालय् शिक्षाया जः पिज्वय् हे मलाःगु इलय् नं अंग्रेजी शिक्षा प्राप्त यानादीम्ह छम्ह ब्यक्तित्व जगतसुन्दर मल्ल खः । थथे खयां नं जगतसुन्दर मल्ल उबलय्या भाइभारदारतय् मस्तय्त आः ब्वंकाः वा शासकतय् चाकडी यानाः तःधंगु जागिर नयाः मान, धन प्राप्त याय्गुपाखे न्ह्यचिलामदी । बरु थुकिया पलेसा थःगु ज्ञान शिक्षायात जनसाधारणया मस्तय्त स्यनेकनेगुलिइ छ्यलादिल ।
कलकत्ताया स्कटिसचर्चेज स्कूलं इन्ट्रेस पास यानादीम्ह जगतसुन्दर मल्ल दकलय् न्हापां ख्वपया खौमा त्वालय् नेपालभाषां अंग्रेजी ब्वंकेगु स्कूल चाय्कादिलसा वयां लिपा वय्कः येँया बालकुमारीइ च्वंवसेंलि अन नं वय्कलं त्वाःबाहाःया मस्तय्त नेपालभाषां ब्वंकेगु यानादिल । फलतः वय्कः मास्टर साहेबया नामं म्हसिल । खय्त ला थुगु इलय् नं छेँय् छेँय् आखः ब्वंकीपिं मास्टर छम्ह निम्ह मदुगु मखु, दु, तर अंग्रेजी ब्वंकीपिं मास्टर धाःसा दु हे मदु धाःसां ज्यू । थजाःगु इलय् वय्कलं अंग्रेजी ब्वंकेगु यानादीगु जक मखु, थःगु हे छगू निश्चित सिद्धान्त, निश्चित लक्ष्य ज्वनाः आखः ब्वंकेगु यानादिल । गुगु जातिया गुगु भाषा जुयाच्वन, उगु हे भाषां ज्ञान ब्यूसा याकनं ज्ञान थुइका काइ धयागु वय्कःया सिद्धान्त खः । थ्व हे सिद्धान्तकथं वय्कलं नेवाः मस्तय्त नेवाःभासं हे आखः ब्वंकेगु यानादीगु खः । थथे नेवाः भासं आखः ब्वंकेगु जूबलय् छखे नेवाः ब्वँमिपिन्सं याकनं शिक्षा आर्जन याय्फतसा मेखेर नेवाः भाय्या अप्वः प्रचारप्रसार जुल । नेवाः भासं शिक्षा बीगु संस्कारया शुरुवाट जुल । थुलिजक मखु, थःम्हं ब्वंकापिं ब्वँमिपिन्सं मेपिन्त नं नेवाःभासं आखः ब्वंकेमाः धयागु वय्कःया शर्त खः । थथे वय्कःया ब्वँमिपिन्सं नं नेपालभासं आखः ब्वंकीगु जूबलय् नेपालभाषाया प्रचारप्रसारय् अझं तिब्रता वइगु स्वभाविक हे खः । फलतः शिक्षाया प्रचारप्रसारया नापनापं भाषाया नं प्रचार जूवन । मांभाय्प्रतिया ममता, सचेतता ग्वाकेगु ज्या जुल । ह्रासोन्मुख अवस्थाय् थ्यनाच्वंगु उबलय्या नेपालभाषाया नितिं थजाःगु ज्याखँ संजीविनी बुटी थें जुल । थौंया दृष्तिं स्वय्बलय् जगतसुन्दर मल्लया थ्व ज्याखँ उलि तःधंगु मखुथें ताय्फु, तपर उगु ईया परिवेश, पृष्ठभूमी दुहां वनाः दुवालेबलय् थ्व कम क्रान्तिकारी व युगान्तकारी ज्याखँ मखु । थौं मांभासं शिक्षा बीमाः धयागु खँय् निगू मत मजुइ धुंकल । तर थौं स्वयां ग्वीदँ ग्वीन्यादँ न्ह्यः गबलय् मस्तय्त आखः ब्वंकेमाः धइगु चेतनातक दना मवःनी, दुगु दरबार स्कूल छगू नं दरवारया मस्त व भाइभारदाया कायमस्तय्गु नितिं जक जुयाच्वंगु, थःपिनिगु शासन सत्ता ल्यंकातय्त शिक्षाया जः ज्यूथाय््तक लिकुंका तइगु सरकारी कुतः जुयाच्वंगु, अझ नेपालभाषा ला शासकतय्गु नितिं मिखाया धू थें जुयाच्वंगु इलय् नं नेवाः मस्तय्त नेवाःभासं हे शिक्षा बीमाः धकाः धारणा प्वंकेगु जक मखु, थःगु हे छेँय् स्कूल चाय्काः थःम्हं हे नेवाः भासं आखः ब्वंकेगु धयागु उबलय्या सरकार व व्यवस्थायात हे छगू तःधंगु हाथ्याः खःसा नेपालभाषाया नितिं छगू युगान्तकारी पलाः खः । थथे नेवाः मस्तय्त न्हापां इमिगु मांभासं आखः ब्वंकेमाः धकाः आह्वान यानादीम्ह जक मखु, थःम्हं हे नेवाःभासं आखः ब्वंकाः कीर्तिमान तयादीम्ह ब्यक्तित्व खः, जगतसुन्दर मल्ल ।

जगतसुन्दर मल्ल नेवाः भासं आखः ब्वंकाः उबलय्या जनमानसय् नेपालभाषाया प्रचारप्रसार जक यानावंगु मखु, उबलय् खस नेपालीभाषाय् नं स्कूलीय पाठ्यपुस्तकया अभाव खनाः ब्वँमिपिनिगु सबिस्ताया नितिं अंग्रेजीया नेपालीभाषां माने व नेपालीभाषाया अंग्रेजी माने तयाः डिक्सनरी च्वयादीगु धाइसा रोमया ऐतिहासिक उपन्यास “पेटर पार्लि” धाःगु छगू सफू नं अनुवाद यानादीगु दु धाइ । माघबलय् कनीगु “गोमय्जुया बाखं” नं थासं थासय् मुंकाः व फुक्क स्वयाः छगू थःम्हं हे ग्वयाः च्वया तयादीगु दु । अथे हे वय्कलं विश्व प्रसिद्ध बाखं “इसप्स फेबल्स”या अनुवाद यानाः “इसपं दय्कातःगु बाखं” धकाः ने.सं. १०३५य् थासा आखलं पिकयादीगु खः । थुकी ४७पु बाखंचा दुथ्याकातःगु दु । जगतसुन्दर मल्लं थुगु सफुतिइ थःगु नां जे.एस. मल्ल धकाः न्ह्यब्वयादीगु दु । थौं वय्कःया कृतिकथं ल्यनाच्वंगु थ्व हे “इसपं दय्कातःगु बाखं” खः । अंग्रेजी भाषाया नेपालभाषां अनुवाद जुगु थ्व नेपालभाषाया न्हापांगु सफू खः । थुकथं पाश्चात्य साहित्यय् पिदंगु थीथी अंग्रेजी भाषाया बाखं नेपालभाषां अनुबाद यानाः नेवाःतय्त विश्व बाखंलिसे परिचित यानाब्यूम्ह वय्कः अंग्रेजी भाषाया न्हापांम्ह अनुवादक जुयादीगु दु ।

थ्व इसपं दय्कातःगु बाखं सफुतिइ ‘हसना’ धकाः भूमिका बियातःगु दु । थ्व जगतसुन्दर मल्लया जक स्वतन्त्र गद्य रचना मजूसे उगु ईया गद्यया छगू दापू धायेबहःजू । थुकिं उगु ईया ख्वप भाषिकाया प्रतिनिधित्व याःगु दु । थ्व हसना शीर्षकया भूमिकां जगतसुन्दर मल्लयागु भाषा सम्बन्धि दृष्टिकोण ब्वयाब्यूगु दु । ‘गुगु जातिया गुगु भाषा जुया चोन उगु हे भासं ज्ञान ब्यूसा याकनं ज्ञान थुइका काइ अकिं व सकसिया थुकी भिनै भाव लुया वइमखु… … थअगु भाषायागु सफू थउ कन्हये मरुगुलि सेनेगु लिपा ला वन् थअपिगिनु हे भाषे मेमेपिं बुद्धि दुपिं जातितएगु ज्ञान दुगु सफू दु सा आपाःसित अः नं पुइ, ई नं आपा सितिं वनिमखु ।’

थुकथं जगतसुन्दर मल्लं मस्तय्त मांभासं शिक्षा बीमाःगुली बः बियादीगु जक मखु, मेमेगु भाषाया सफू नं थःगु भाषाय अनुवाद यानाः दुत हय्माःगु ईकथंया बिचाः नं प्वंकादीगु दु । अथे हे थ्व भूमिकाय् “सअपिंसं निवा भासं सफु मचोगु कारण नागरि आख व आ थउकन्हे मसिया निवा आखः धकाः माने याना तअगु आखः नं थो भाषेत बां लाका मजोंगुलि खः ।” धकाः न्ह्यथसें नेवाः भासं च्वय्गु ज्या मजूगु छगू कारण लिपि नं जूगुलिं नेवाः लिपि धकाः नं मोह कयाच्वने मजिल धकाः नेपालभाषाया प्रचारप्रसारया नितिं लिपि सम्बन्धि नं नरम नीति ज्वनेत इनाप यानादीगु दु । थुकथं देवनागरी लिपि नेपालभाषा ज्वनेमाःगुया वास्तविकता न्ह्यथनादीम्ह न्हापांम्ह बौद्धिक ब्यक्तित्व जगतसुन्दर मल्ल हे जूगु दु । थथे नेपालभाषा उत्थानया नितिं पाय्छि मार्गदर्शन यानाः पुनर्जागरण लहर न्ह्याकेगुली जगतसुन्दर मल्लं महत्वपूर्ण भूमिका म्हितादीगु दु ।

जगतसुन्दर मल्ल थःगु ईयाम्ह छम्ह शिक्षाविद्, बौद्धिक ब्यक्तित्व जक मजूसे नेपालभाषाया सफू छेँय् छेँय् थ्यंकेबियाः थुकिया प्रचारप्रसारय् बः बियादीम्ह भाषा प्रचारक नं खः । नेपालभाषाया सफू छेँखा छेँखापतिं थ्यंकेमाः, नेपालभाषा फुक्कस्यां ब्वनेमाः धयागु वय्कःया धारणा खः । थ्व हे धारणाकथं उगु ईया छम्ह तःधंम्ह विद्वान जुयाः नं जगतसुन्दर मल्लं थःम्हं च्वयागु सफू थःगु छेँक्वय् हे बँपसः तयाः, गबलें तिंख्यलय् च्वनाः थःम्हं हे मीगु यानादिल । सफू न्याय्त धेबा मदु धाइपिन्त बछि धेबां, अझ गुलिसितं सितिकं नं सफू बियाछ्वयादिल । थुकथं नेपालभाषाय् पुनर्जागरण अभियान न्ह्याकादीम्ह थौं वय्कःया योगदानया कदर यानाः नेपालभाषाया माध्यमं ब्वंकीगु छगू स्कूलया नां हे जगतसुन्दर ब्वनेकुथि नामं पलिस्था याःगु दु । अथे हे वय्कःया जन्म जूगु थाय् ख्वपया खौमात्वालय् वय्कःया लुमन्तिइ झ्वाता धस्वाकातःगु दु । वय्कःया जीवनकालय् छुं याय्मफूसां थौंया नेपालभाषाभाषीतय्सं वय्कःयात श्रद्धा व भक्तिं लुमंकेगु यानाच्वंगु दु ।
थ्वहे झ्वलय् थुगुसिनिसें मास्टर जगतसुन्दर मल्लया नामं पलिस्था यानातःगु नेपालभाषाया माध्यमं आखः ब्वंका वयाच्वंगु नेपाःया छगू जक ब्वनेकुथि “जगतसुन्दर ब्वनेकुथि”पाखें वय्कःया योगदानयात लुमंकूसें देय् चाःहिलेगु ज्याझ्वः थौया दिनस याइगु जूगु दु । थुकियात नं नेपालभाषाया पुनर्जागरणया ज्याय् विशेष योगदान बियादीम्ह जगतसुन्दर मल्लयात लुमंकेगु, हनेगु छगू पलाः खः ।

 

साभार – लहना वाःपाै

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

%d bloggers like this: