भाेंत देय्या चण्डेश्वरी व जात्राया चर्चा

११३८ बछलागा पारु /भाेंत

ज्ञानकाजी मानन्धर

काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाया केन्द्र स्थल प्राचीन नगरी भोंदेसं करिब १.५ किलोमिटर उत्तर पूर्वय् छम्ह देवीया देगः रक्तचन्दन धइगु जंगल लिक्कसं चाँस खुसिं भचा पश्चिम पाखे दु । व देवीयात विविध नामं प्रकाश याःसां विशेषकथं कुमारी धाइगु जुयाच्वन । तर व कुमारी कुमारया संगिनी मखसें वसपोल ला साक्षात चण्डेश्वरी मां खः ।

किपा-रेखा शाक्य

भोंदेय्या चण्डेश्वरी कुमारी खः धकाः मनूतसें धाःगु कारण चण्डेश्वरी देगः न्ह्यःने दुगु ल्वहंया थां धस्वाकाः उकिया च्वये म्हयखा प्रतिष्ठापन याना तःगुलिं जक मखु, अले धातु निर्मित खतय् तयाः जात्रा याइम्ह देवीया प्रतिमा तयातइगु सिंहासनया क्वसं अतिकं कलात्मक ढंगं म्हय्खाया चित्र कियातःगुलिं नं मखु । व देवीया चापुजा याइगु इलय् प्रसाद ग्रहण याकीबलय् देवीया न्ह्यःने अय्लाः ख्यें व न्या ब्वयाः दकलय् न्हापां चीधिकःम्ह कन्यामचा (कुमारी) यात थकालि नकिं यानाः न्हापां वयात निं चिपं थीके धुंकाः वयां लिपा जक मेपिन्सं प्रसाद ग्रहण यायेगु चलन आःतक नं दयाच्वंगु जुयाच्वन । उकिं थ्व चलनया कारणं भोमितसें न्हापांनिसें चण्डेश्वरीयात कुमारी माने यानाच्वंगु खः ।

भोत कुमारी प्रधान देय् खः । उकिं हे न्हापांनिसें थनयापिं मनूतसें दँय्दसं दिल्लागा (श्रावण महिनां) भोंदेय्या सतकया निख्यरं द्वलंद्वः कन्या मस्त तयाः थी थी बाद्यवादन थानाः तःधंगु उत्सव माने यानाः कुमारी पुजा यायेगु चलन आतकं याना वयाच्वंगु दु । उगु इलय् पुजा यायेत हयातःपिं कन्या कुमारीतय्त श्रद्धालु भक्तजनतसें ध्यबा, स्वाःरि, माल्पा, सेल, बिस्कुट, चकलेट, चिकं, चुरी सँचिका आदि वस्तुत छानाः पुजा यायेगु चलन आः तक नं याना वयाच्वंगु दु ।

चण्डेश्वरीयात कुमारी धकाः अंग्रेजी च्वमि राइटं थथे च्वयातःगु दु –

Devi (Chandeeshori ) gave a golden head of a buffalo to a certain oilman of Banekpur… precious stones, and ekmukhi -rudraksha in N.S. 622…these riches had been given to Mohan Singh Salmi of Banekapur by Kumari – devi of  Kumari – Kunda.

मतलब भोंदेय्या सुं छम्ह साय्मि (मोहन सिं) यात चण्डेश्वरीं म्येय्या लुँया छ्यं ब्यूगु हाकनं छुं दिं लिपा छम्ह भेषधारी फकिर वयाः एकमूखी रुद्राक्ष ने.सं.६२२ सालय् भोंदेय्या मोहनसिं साय्मियात ब्यूगु जुयाच्वन ।

अथेहे देवमाला वंशावलीइ नं थथे च्वयातःगु दु ( “यक्ष मल्लया दातिम्ह काय् रण मल्लं भोंदेसय् राज्य यानाच्वंबलय् अनयाम्ह मोहनसिं धाःम्ह साय्मियात कुमारी कुण्डदेवीं लुँया म्येय्या छ्यं छगः वर प्रसाद ब्यूगु … सुं छम्ह जोगीं व मोहनसिंयात ओम श्री पशुपतिनाथयात छाना ब्यु धकाः एकमूखी रुद्राक्ष छगः बिल । “

भोंदेय्या दाफा भजन हालीगु म्येय् च्वयातःकथं मणिमाया पर्वतय् विराजमान जुया बिज्याम्ह सूर्द्यया तेजं जाज्वल्यमान जुया थिनाच्वंम्ह अत्यन्त तेजस्वीम्ह,चन्द्रमायात छ्यनय् तयाः धुँया छ्यंगू जँय् चिनाः नरमुण्डमाला गःपतय् क्वखाया बिज्याम्ह चण्डेश्वरीया बाहां गबलें सिंह जूसां गबलें म्हय्खा जुइगु । स्वीस्वद्वः (तेत्तीसकोटी) देवी देवतात नापंच्वना बिज्याबलय् जवपाखे नासःद्यः, खवपाखे भैलद्यः अले थःगु न्ह्यःने शिवशक्ति तयाः योगिनीं गणं चाकःछि च्वना अनेक बाजन थानाः देवी चण्डेश्वरीया आगमनोत्सव मानेयाःगु जुयाच्वन ।

चण्डेश्वरी (कुमारी)या उत्पत्ति पौराणिक बाखंकथं देवासुर संग्रामया इलय् जूगु खः । रक्तचन्दन जंगलय् देवी चण्डासुरया बध यायेवं व असुरया म्हं अनुपम तेज पिज्वल । गुगु चण्डेश्वर लिंगया महापुण्यशाली लिंग जुल धकाः संस्कृतिविद् भाजु हरिराम जोशीं नेपाल महात्म्यया प्यंगु अध्यायया श्लोक ५५ कयाः च्वयादिल ।

चण्डेश्वरीयात भोमितसें हे माई, हे तारिणी, हे माता, हे भगवती आदि विविध नामं पुकार याइगु । संस्कृतिविज्ञ जीतबहादुर मानन्धरं थथे च्वयादीगु दु । ( “लोक जीवनय् चण्डेश्वरीयात जगज्जननी, भगवती, दुर्गा, सरस्वती, चामुण्डा, कुमारी, दुमाजु आदि विविध नामं पुकार यानाच्वंगु दु । ख नं खः भोमितय्गु लागी चण्डेश्वरी हे फुक्कं खः ।”

चण्डेश्वरीयात “एकजटी”  धकाः तिब्बती तन्त्रयान “कान्सो” नांया सफुतिइ वर्णन यानातःगु दु । वँचुगु वर्ण, धुँया छ्यंगू जँय् चिनाबिज्याम्ह, स्वगः मिखा दुम्ह, क्रोधरुप, अक्ष्योभ्यया मुकुट पुयाः शिरमाला क्वखाया च्वंम्ह देवी चण्डेश्वरीं (एकजटीं) थःगु थी थी ल्हातं खड्ग, बज्र, पात्र आदि ज्वँसात ज्वना बिज्याम्ह धकाः The Indian Buddhist Iconography  व  The gods of Northern Buddhism सफुतिइ नं च्वयातःगु दु ।

वंशावलिइ च्वयातःकथं चण्डेश्वरीया उत्पत्ति सत्ययुगया प्रथम पादय् जूगु धकाः च्वयातःसां थ्व देवी सम्बन्धी उलि पुलांगु अभिलेख न ख्वपया चण्डेश्वरी जात्रा याइगु खः ल्ह्वनेत व मेमेगु विधिया ज्या यायेत दां तका ५०/- या कोष तःगु खँ च्वयातःगु जगतप्रकाश मल्लया इलय् अर्थात ने.सं ७६७ या ताडपत्रया फोटोकपि भाजु टीकाभक्त भोछिभियापाखें जितः प्राप्त जूगु दु ।

लिपा जिं चण्डेश्वरीया खः जात्राया खँ दुगु ने.सं ५११ सालया जुजु जयार्जुनदेवया नां दुगु ताडपत्र छगू नं जिं लुइकागु दु । चण्डेश्वरी सम्बन्धी आः तक लुयावःगु थ्व दकलय् पुलांगस ताडपत्र खः । बरु जात्रा याइम्ह चण्डेश्वरी नाप तयातःगु “हरिवंश” धाःगु छगू थ्यासफू दु । सम्भव दु व सफू पुइकाः स्वत धाःसा चण्डेश्वरी सम्बन्धी यक्व पुलांगु खँत उकिइ च्वयातःगु दयेफु । व सफू भ्वाथः जूगुलिं स्यना वने नं फु, तना नं वने फु धकाः सम्बन्धित निकायं बिचाः यायेमाः ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

म्येय् पुजा (म्येय्, दुगु, फै (भ्याःचा), हँय् व ग्वंगः देवी चण्डेश्वरीयात बलि बियाः याइगु पुजा), टक पुजा (पीगंद्यःतय्त याइगु पुजा) व मतपुजा (चाँस पुन्हि) कुन्हु सुथ न्हापां थी थी बाजं थानाः लाय्कुलिं (दरबारं) म्वः म्वः मनूत मुनाः हर्षोल्लासपूर्वक देवी चण्डेश्वरीयात लसकुस यायेत चिलाख जुलुस आदि विविध विधि याये धुंकाःलि स्वांयाः पुन्हिकुन्हु भोंदेय्या केन्द्रस्थल स्वधाल यितिं (हिति) नाय्खिं धिमय्, बाँसुरी, कँह (काहा) प्वंगा आदि बाजं थानाः ८० – ९० मनुखं कुबिया यंकेमाःगु यक्व हे तःधंगु चण्डेश्वरी जात्रा शुरु जुइ ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

सनिलय् खः चण्डेश्वरीइ थ्यनीबलय् थी थी बाजं थानाः विधिकथं चण्डेश्वरीयात खतय् तइ । उगु इलय् दकलय् न्हापां धलंछेँ खलःया (अथे धयागु मोहनसिं खलःया) मानन्धरं पुजा यायेगु ज्या धुंकाः जक मेपिं व्रतच्वंपिं श्रद्धालु मिस्तय्सं पुजा यायेगु ज्या जुइ । पुजा यायेगु ज्याय् चण्डेश्वरीया पुजारी आचाःजु (कर्माचार्यतसें) गुहाली याना बी ।

कन्हय्कुन्हु अर्थात पारुकुन्हु द्यःखः भ्वंदेसय् जात्रा यानाहइ । द्यःखः तसकं तःधं जूगुलिं द्यःखः कुबीपिन्त हःपाः बीगु ज्या शुरुनिसें अन्त्य तक अर्थात द्यःखः जात्रा क्वमचाःतले खःगुथियापिं साय्मितसें याइगु खः । सुथसिया १० ताः इलय् खः वकु त्वालय् थ्यनेवं द्यःखः दैत्य ल्वहं धाःगु छगः तग्वःगु ल्वहँतय् दिकी ।

अन चण्डेश्वरीयात कूलदेवी मानय् याइपिं भोछिभिया खलःया निम्ह कन्यां थी थी विधिं पुजा यानाः लसकुस याये धुंकाःलि तुयुगु कापतं त्वपुनातःम्ह देवीया ख्वाः उलाबी । व कुमारीयात नं येँ देसय् रथ जात्रायाइम्ह थें छुं घाःखू मदुम्ह जुइमाः । थ्वयां लिपा द्यःखःयात भोंदेय्या बजारं जात्रा यायां लाय्कुलिइ (दरबारय्) यंकी ।

किपा-शरण ज्यापू हरि
किपा-शरण ज्यापू हरि
किपा-शरण ज्यापू हरि
किपा-शरण ज्यापू हरि
किपा-शरण ज्यापू हरि

लाय्कुलिइ लिपा द्यःखः लित यंकेगु ज्या जुइ । सनिलय् वकु त्वालय् द्यः थ्यनेवं न्ह्यकुन्हु पीगंद्यःयात बलि ब्यूपिं १२ म्ह दुगुचाया छ्यं व मेगु दुगुचाया ला कुचात मनूतय् हुलय् ह्वलाबी । थ्व विधिया ज्या सिधयेकाः याइगु खः । सु मनुखं व लाया कुचा काइ व तसकं भाग्यमानी जुइ धइगु जनविश्वास दु ।

थथे ला ह्वलेगुयात “दुकलं दान”  धाइ । अले देवीयात न्ह्याबलें तया तइगुथाय् चण्डेश्वरीया द्यःछेँ (देवगृह)य् यंकाः तये यंकलकि चण्डेश्वरीया जात्रा सिधइ ।

ज्ञानकाजी मानन्धर भोेंत

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.