fbpx

नक्वाः अर्थात नुवाकोटया कुमारीया चर्चा

रेखा शाक्य / ने सं ११३९ चाैलाथ्व एकादशी

नुवाकोट, नेपाःया मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रया वागमती अञ्चलया छगू जिल्ला । राजधानी नापं थुगु जिल्ला येँया उत्तर पश्चिमय् लानाच्वंगु दु । एैतिहासिक महत्वलिसें स्वानाच्वंगु खः थ्व थाय् ।

नुवाकोट थन दूगु साततले दरबार व अन्य सम्पदा व थनया संस्कृतिं याना नं बयबय् जुइत ता लाःगु खः । थनया भैरवीया देगः, सिन्दुर जात्रा, तलेजु देगः, विष्णुया देगः, नारायण जात्रा, रोपाई जात्रा, टाकटुके जात्रा व लाखे जात्रा मल्ल कालीन धार्मिक व सांस्कृति सम्पदा व संस्कृतिं नं खः ।

थ्व बाहेक नं आपालं एतिहासिक महत्वया देगः पाटी पौवा डबली आदि इत्यादी नं खः । स्वनिगलं थुखे बसाई सराई या झ्वलय् वंपिं मल्लतय्सं येँ थें हे नां ज्वलाःगु थाय् गथे की इन्द्रचोक, ब्रम्हत्वाः , भू त्वा, मैदान त्वाः आदिया नां छुनाः थन नं बस्ती हे दयेका तःगु दु गुगु आः तकं नं यथावत हे तिनि ।

अथेहे नुवाकोट दरबारया प्रांगणय् भैरवी द्यःया देगः (गुगु वंगु बैशाख १२ या तःभुखाचं क्षति जूगु खः आः निर्माणया अवस्थाय् दु ।) तलेजु देगः, राउतबेशीया दुप्चेश्वर महाद्यः, देवीघाटस्थिति जालपादेवीया देगः कविलासया नाट्येश्वर महाद्यः, आदि थुगु जिल्लाया मू धार्मिक तीर्थस्थल खः ।
थ्व ला जुल थनया बारे बचा हाकलं म्हसिका ।

अथे हे मेगु छगू खँ, गुगु थौंया विषय बस्तु कथं थन न्ह्यथनेगु कुतः जुयाच्वंगु खः व खः म्वाद्यः अर्थात जीवित कुमारी द्यः । संसारया गुगुं कुलामय् म्वाद्यःया पुजायायेगु संस्कार मदु  गन‌ दुःसा व केवल नेपालय् जक हे  । नेपालय् थासंथासय् न्हापांनिसें कुमारी अर्थात म्वाद्यःया थापना यायेगु चलन दु ।

झीगु देय् नेपाःयात आदिकालंनिसें देवदेवीतयसं रक्षा याना तःगु देय् धकाः धायेगु यानातःगु दु । उकिया हे दसू कथं थौकन्हेया वैज्ञानिक युगय् नापं इलय्ब्यलय् पर्वकालय् थी थी द्यःतय्गु जात्रा पुजा यायेगु परम्परा न्ह्याना हे च्वंगु दु । थ्व हे परम्परायात दुवाला स्वयेगु झ्वलय् कुमारी प्रथायात झीसं ल्वमंके फैमखु ।

नेवाःतय्गु बसोबास गन गन दु अन अन गणेद्यः, कुमारी व भैलद्यः थापना यानातःगु दइ । गणेद्यवं कार्यसिद्धि व भिंगु साइत याइसा कुमारी व भैलद्यवं झीगु रक्षा याइगु धैगु जनमानसय् ब्याप्त जू । उकिं ला नेपालमण्डल दुने लाःगु हरेक नेवाः बस्ती वा राज्य दुने कुमारीया पलिस्था यायेगु परम्परा ल्यनाच्वंगु हे दुसा न्हना वनेधुंकूगु थासय् नं हाकनं थापना यायेगु ज्याय् सफल जुइ धुंकूुगु दुसा गनं गनं अझं कुतः जुयाच्वंगु हे दनि ।

नेपाःया इतिहासय् कुमारीया महिमा अपरम्पार । कुमारीयात फुक्क जातं म्वाद्यःया रुपं हनाबना तया वयाच्वंगु हे दु । थी थी इलय्या बंशावली कथं कुमारी माजुया प्रथा गुबलें निसें न्ह्यात धैगु खँय् आपालं मत भिन्नता पिहाँ मवःगु मखु अथे खयानं कुमारी माजुया येँया रथजात्रायात आधार मानय् यायेगु खःसा जुजु जयप्रकाश मल्लया नां न्ह्यःने लाः व ।

उबलेया थी थी न्यनाख‌ं वा बाखं  मध्य् छपू कथं जुजु जयप्रकाश मल्ल तलेजु भवानी नाप पासा म्हितिगु जुयाच्वन । छन्हु उकथं हे पासा म्हितेगु झ्वलय् जुजुया मनय् तलेजु भवानीयात कयाः नुगलय् पाप लूगु जुयाच्वन । थ्व खँ तलेजु भवानी सिइका तमं अन हे अलप जुयावन । लिपा जुजुं पश्चाताप याना क्षमा फ्वंसेलि तलेजु भवानीं छम्ह कन्या कुमारीयात थापना याना जिगु प्रतीक कथं हनाबना याः धकाः उजं बिउगु जुयाच्वन ।

उगु इलं निसें हे जयप्रकाश मल्लं शाक्य कुलयाम्ह मिसामचायात कुमारी थापना याःगु धैगु इतिहासय् उल्लेख जुयाच्वंगु झी सकसिनं स्यूगु खँ हे जुल । थी थी इतिहासकारपिन्सं च्वयातःगु वंशावलीयात, इतिहासयात, किंवदन्ति, वर्णन व तथ्ययात स्वल धाःसा नेवा समाजय् कुमारीया प्राचिनतायात प्रमाणित यानाच्वंगु दु । उकिं कुमारीया प्रथा थुबले हे धकाः क्वःछि मफुसां न्हापां निसें कुमारी माजुयात हनाबना तयाः वयाच्वनागु पक्कां हे खत । थी थी खँया आधारयात दुवाला स्वयेगु खःसां कुमारी पुजा यायेगु परम्परा द्वछिदँ स्वयां पुलांगु खः धकाः झीसँ धाये फूगु अवस्था आः दये धुंकूगु दु ।

ऐतिहासिक नेपालमण्डल दुने देय् कुमारी व त्वाः कुमारीकथं थी थी थासय् पलिस्था यानातःपि कुमारी द्यःपिनि धलः स्वयेगु खःसा म्वाद्यः वा जीवित कुमारीया कथं येँ, यल, ख्वपया लिसें स्वनिगलय् पिने नं दु ।

गथे की १) येँ २) यल ३) ख्वप ४) तोखा ५) सक्व ६) बुंग ७) नक्वाः (नुवाकोट) ८) चावही (थौंकन्हे न्हनावने धुंकूगु ) ९) क्वाबहाः (थौंकन्हे न्हनावने धुंकूगु), १०) मखं ११) मू बहाः (थौंकन्हे न्हनावने धुंकूगु ) १२) किलाघः १३) पन्ति ( ८० दँ लिपा वंगु २०७२ सालं निसें थापना यागु) ।

नेपालमण्डलया अन्य कुमारीया खँयात थातं तया आः झी वने नक्वाः अर्थात नुवाकोटया कुमारी माजुया बारे छुं सीके ।

नेपाः कला व संस्कृतिया तःमि देय् धकाः धयावया च्वनागुया लिउने सुलाच्वंगु वास्तवविक तथ्य मध्ये छगू सत्य तथ्य म्वाद्यः अर्थात कुमारी नं खः । अथे हे इतिहासय् बय्बय् जुयाच्वंगु नुवाकोट जिल्लाय् नं लाय्कू दु । तलेजु देगः दु अथे हे म्वाद्यः कुमारी नं थापना जूयाच्वंगु दु । तर गुलि प्रचार प्रसारय् वयेमाःगु खः स्वनिगलं पिने हे लाना च्वंगु हुनिं उलि प्रचारय् वयेफयाच्वंगु मदु थ्व नं वास्तविकता हे खत ।

गबले नं कुमारीया चर्चा जुइ केवल येँया लायकु कुमारीया जक हे । तर आः न्हापाया तुलनाय् स्वनिगलं पिने नं कुमारी दु धैगु खँयात हलिंन्यंक बय्बय् यायेगु व थुगु प्रथायात सदां कालान्तर तक म्वाका हे तयेगु अभिभारा हे ज्वना ह्यूमत मिसा पुचः पाखें वंगु वि. सं २०७० सालंनिसें स्वदँय् छक्वः स्वनिगः व स्वनिगलं पिनेया कुमारीयात जनमानसय् म्हसिकेगु व प्रचार प्रसार यायेगुलिइ तःधंगु भूमिका म्हिताच्वना दीगु दु ।

नुवाकोटया कुमारीया खँ ल्हायेगु खःसा जुजु पृथ्वी नारायण शाहं ने.सं ८८२ स दयेकूगु न्ह्यतजाः दरबारया च्वतय् नुवाकोटया कुमारीयात मोहनी बलय् महानवमी खुन्हु पूजा याइ । जुजु पृथ्वीनारायण शाहं हे नुवाकोटय् कुमारीया थापना याःगु धइगु विश्वास दु । नुवाकोटया कुमारी अनया तलेजुइ हे वनेमाः ।

थी थी जात्राय् कुमारीया विशेष भुमिका दयाच्वनी । तलेजुया पुजारी झ्वाबहाःया बज्राचार्यपिं जुइसा नुवाकोटया डंगोलत किपुलिं वंपिं खः इपिं हे नगरद्यः भैलया पुजारी जुयाच्वनी । नुवाकोट जिल्लाय् छम्ह हे जक कुमारी दु । नुवाकोटय् कुमारी भैरवीया प्रतीक कथं नं कायेगु याः । कुमारी नुवाकोट भैरवीरगण्डी भैरवया पुजारी (धामीरभेलु) १३ गु खलः पाखेंया सन्तानपाखें, मदुसा नुवाकोटया न्ह्याम्हं डंगोल परिवारं पाखें ल्ययेगु याइ ।

थ्वयकयात अष्टमी (चैतदशैं) वा कौलाथ्व कूछिभ्वय् (महाअष्टमी) खुन्हु ल्यइ । थीमत्यो जुलकी कुमारीया पदं क्वहाँ बिज्याइ । नुवाकोट कुमारी ल्ययेगु नं अथेहे स्वला प्यला न्ह्यःनिसें हे मालेगु ज्या याइ ।

नुवाकोटया आःया वर्तमान कुमारी दकलय् न्हापांगु खुसिइ धामी खल पिनेया साधारण डंगोल परिवार पाखें ल्यःगु खः । थौंकन्हेया कुमारी ने.सं ११३३ चौलाथ्व अष्टमी ( वि.सं २०७० स) खुन्हु ल्यःगु खः । अबु दिनेश मान डंगोल व मां शर्मिला डंगोलया न्हापाम्ह सन्तान । उगु इलय् वयकः कुमारी दिनिशा डंगोल मुक्कं न्याला जक दूगु खः ।

कुमारी ल्ययेगु ज्या धामीं स्थानीय परम्परागत संस्कृति प्रमुख द्वारेया स्वीकृती कयाः याइ । वयकः मोहनी ज्वःछिं नुवाकोट भैरवी देगः क्वस्सं धामीया छेँय् हे च्वनी । पुजा फइ । वयकलं भैरवी जात्रा (चौलाथ्व चतुर्दशी) कुन्हु धामीयात म्वःल्हुइत लः बी । न्वागी (न्हापांगु अन्न देछाइगु, कौलाथ्व द्वादशी) कुन्हु वयकःयात न्हूगु अन्न देछाइ ।

वयकः कुमारी जुयाच्वंतलय् खुसि हाचां गाया पिने वनेमदुसा मोहनी ज्वःछिं भैरवी त्वालं पिने बिज्याइमखु । नुवाकोटया कुमारीयात वंगु वि.सं २०६० साल श्रावणं निसें सरकारी कौषीतोषा खानां लय् १५०० तका व श्रीपद भत्ता व २०० तका शिक्षा भत्ता बीइगु यानातःगु दु । आः थुकिइ नं हिउपाला वल तर व सन्तुष्टिया सासः ल्हायेगु कथंया मजू ।

आः थौकन्हे शैक्षिक भत्ता स्वरुप दच्छिया छकः निवृतभरण व्यवस्थापन विभागं लय् २००० तका या ल्याखं मुकं दच्छिया २४००० द्वः तका बिइगु व्यवस्था बाहेक येँया लायकु कुमारीयात थें मेगु छुं सुविधा मदूगु खँ कुमारीया कका उमेशमान डंगोलजुं कनादिल । कुमारी नं साधारण मचा कथं हे वयकः न्हिया न्हिथं ब्वनेकुथिइ वना हे आखः ब्वं वनी ।

नुवाकोटया शुभ आर्दश मोर्डन एकेडेमी ब्वनेगु ज्या याना च्वनादीगु दु । मचायात इथिमिथि,घाःपाः व भवितब्य छुं मजुइ माः धकाः माम्ह हे न्हिच्छि ब्वनेकुथिइ नापं वनीगु यानाच्वंगु दु । अथेहे कुमारीया प्रचारप्रसार जुइमाःगु आवश्यक तायेका थौंकन्हे प्रत्येक शनिबार कुमारीयात छायेपिया दरबारय् यंकेगु व निघौ स्वघौ तक अन वइपिं पर्यटक व सर्वसाधारणया दर्शन हेतु यंकेगु ज्या जुयाच्वंगु दु । अथेहे थी थी पोष्टर टिर्शटय् कुमारीया लोगो तया नं पर्यटन क्षेत्रय् आर्कषित यायेत अनया स्थानीय युवाः पुचःलं बजारय् पिथने धुंकूगु दु ।

प्रध्यापक काशीनाथ टमाेटजुं मुनाः दिगु थुगु धलः कथं नुवाकोटय् आः तक कुमारी जूया बिज्यापिनिगु नां  थुकथं दु ।

१) ठूल कुमारी (ब्रम्हत्वाः)
२) बुद्ध कुमारी (ब्रम्हत्वाः)
३) भुकु कुमारी (ब्रम्हत्वाः)
४) मोहन कुमारी (ब्रम्हत्वाः)
५) ज्ञानी छोरी कुमारी (ब्रम्हत्वाः)
६) मञ्जु कुमारी (ब्रम्हत्वाः)
७) सारिका कुमारी (ब्रम्हत्वाः)
८) सरस्वती कुमारी (ब्रम्हत्वाः)
९) मुस्कान कुमारी (ब्रम्हत्वाः)
१०) अस्मिना कुमारी (इन्द्रचोक)
११) दिनिशा कुमारी (मैदान) (थौकन्हे)

 

परम्परागत रुपं न्हापां निसें न्ह्यानाच्वंगु मौलिक, संस्कृति धैगु हे जातीय पहिचान खः । नुवाकोटया प्रसिद्ध देवी भैरवीया पुजारी हरिमान सिंह डंगोलया धापू कथं म्वाद्यः वा कुमारी हे तलेजु भवानीया स्वरुप खः । परम्परागत रुपं १३ म्ह धामी खलकं नुवाकोटया कुमारी ल्ययेमाःगु खःसां २०७० सालय् धामी खलकं पिनेया कुमारी गथे जुया ल्ययेमाःगु अवस्था ब्वलन धैगु न्ह्यसःया लिसः बिइगु झ्वलय् कुमारी जुइगु धैगु कुलं जक मखु भाग्यय् नं च्वया हयातःगु दयेमाःगु व आः जुयाच्वंम्ह दिनिशा डंगोलया भाग्य नुवाकोटया कुमारी जुइगु च्वयातःगुलिं हे जूवंगु खः धयादिल ।

किपा रेखा शाक्य

नुवाकोट जिल्ला धार्मिक, ऐतिहासिक, पर्यटकीय व सांस्कृतिकया मिखां स्वयेगु खःसां नं तसकं प्रसिद्ध्रिं जाःगु थाय् खः । वंगु २०७२ साल बैशाखया तःभुखाचं थन नं ताण्डव नृत्य यानावंगु दु । आपालं पुलांगु धरोहरया लिसें यक्व सम्पदाया क्षति जूगु दु । उकिं अन दयाच्वंगु हरएक परम्परा, सम्पदा, देगः, पुलांगु धरोहर, ऐतिहासिक दस्तावेज, शिलालेख, फल्चाया नापं नेवाः संस्कारयात नं ल्यंका तयेफत धाःसा आन्तरिक रुपं जक मखु बाह्य पर्यटन क्षेत्रया नं थुखे ध्यान सालेत अपुइ सा थुकिं याना आर्थिक, सामाजिक व भौगोलिक विकासया नितिं नं सदां लँपु चालाच्वनीगु खँय् विश्वस्त जुइ फइ । थुकिया नितिं पर्यटन क्षेत्रयापिं जक मखसें स्थानीय पुचलं नं गाक्कं थःगु पहल इलय् हे सम्बन्धित थासय् तक थ्यंकेमाःगु थौंया माग खः । उकियात हे वाः चाय्कालि भैरवी मन्दिरया लिसें मेमेगु देगः फल्चाः आदी इत्यादी ल्ह्वनेगु ज्या जुयाच्वंगु हे दु ।

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *