द्वाल्खाया बुँगद्यः बारे छगू चर्चा

११३८ चौलागा चाैथी/येँ

यज्ञ कुमार प्रधान

नेपालय् जुजु नरेन्द्र देवया पालय् वा मवयेवं जनतां तसकं दुःख सिल । उकिं विद्धान तान्त्रिक बन्धुदत्त आचाजुया सल्लाह कथं गोरखनाथया गुरु मत्स्येन्द्रनाथ वा करुणामययात तान्त्रिक विधिं साला कामरुप पीठं, आसाम जुयाः नेपाःया पुण्यभूमि यलय् विधिपूर्वक पुजायानाः प्रतिस्था यात धइगु उल्लेख जुयाच्वंगु दु ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

श्री अवलोकितेश्वर करुणामय कलिगत वर्ष ३,६७३ अर्थात वि.सं ६३२ स नेपालया नितिं पूज्य जुल धायेगु याः । तर विद्धानतय्गु थी थी प्रमाणया लिधँसाय् वि.सं ५५६, ५६२, ५७९, ६२६ व ६३२ य् नेपाः प्रवेश जुगुलिं पूज्य जुगु नं धयातःगु खनेदु । उकिं थ्व तिथिमति मध्ये गुगु तिथि धात्थेंया खः उकि अझं दुवाले माःगु खनेदु ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

जुजु नरेन्द्र देव, आचाजु बन्धुदत्त व सेवक चारुपति जानाः श्री करुणामययात कामरुप पीठं नेपाः हःगुलिं वा वयाः जनताया दुख हरण जूगु व नेपाल प्रवेश जुगु बार्षिक उत्सव कथं आचाजुया उजंकथं विधिपूर्वक खःजात्रा न्ह्याकेगु चलन जूगु नं धाइ । विधिक्रिया भैरव व कर्कोटक नागया प्रमाणं ४ घःचाः व ३२ लक्षणया प्रतीक ३२ कु हाकःगु ताःहाकगु खः दयेकाः जात्रा न्ह्याकुगु धयातःगु खँ थी थी सफूतिइ उल्लेख जुयाच्वंगु दु ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

अथे खयानं दोलखाय् ३२ कु हाकःगु मजूसां थाय् या ल्याखं ३२ फूट स्वयां म्हो नं मजू । गुुगु खः जात्रा दँय्दसँ न्ह्यानाच्वंगु दु । स्वनिगःया समतल भूमिइ विशाल खः दयेकाः करुणामयया खः जात्रा यायेगु तसकं हे थाकुगु खँ मखु तर पहाडी लागा द्वाल्खाया अभयपुरया तप्यंगु पाःचाय् खःयात च्वये क्वये यायेगु ज्या धाःसा उलि अपूगु खँ मखुत ।

दोलखाया जुजु नन्ददेव सिंहं यलया महागुरुदेव बज्राचार्यया गुहालिं बुँगमतीइ ह्याउँम्ह करुणामयया प्रतिमूर्ति दयेकाः ने सं ६३९ अर्थात वि.सं १५७५ बैशाख सुदी १७ शुक्लपक्ष त्रयोदशी सोमबाःया दिनय् दोलखा, अभयपुर हयाः डोकुलुंङा त्वालय् द्यगः दयेकाः शास्त्रीय विधिपूवैक थापना यात ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

चैत्र पुन्हिया न्हि कुन्हु दुरुं न्हवं याकाः पुजा यानाः भजन याइ । कन्हे कुन्हु करुणामयया प्रतिमूर्तियात पिंङ्गः त्वालं हयाः खतय् बिज्याकी । अन लिपा स्वन्हुया न्हिनिसें न्हयन्हुू तक द्वाल्खाया देय् चाःहिकीगु चलन दुगु खँ अन च्वयातःगु ताम्रपत्रय् उल्लेख दु धकाः पुजारी मदुम्ह पुष्पमान बज्राचार्यया धापू दु ।

थुकथं अभयपुरय् द्वाल्खाय् श्री करुणामयया खः जात्रा शुरु जुल । उगु इलय् अन शासकया रुपय् जुजु उद्धव देव व नन्द देव अबु काय् जानाः मंकाः शासन व्यवस्था न्हयाकाच्वंगु जुल । थ्व हे जुजुपिनगिु पालय् थ्व जात्रा नं न्ह्याःगु जुल ।

करुणामयया खः जात्रा एवम पुजाआजाया नितिं जुजु इन्द्रसिंह देवया कान्छाम्ह किजा वासुदेवं लापिलाङ्ग, लेप्टुङ्ग व कार्तिकेयया जग्गाजमिन गुथिइ तयाः ब्यूगु जुल । सम्भवतः गुथिइ जग्गा तःगु साल ने.सं ६७३ अर्थात वि.सं १६३० निसें ने.सं६७६ अर्थात वि.सं १६३३ जुइमाः । उगु इलय् दाजुकिजापिनि मंकाः कथं शासन यायेगु व्यवस्था दूगु खः व वासुदेवं समेत द्वाल्खाधिपति महाराजया पदवी कयाः तःगु खः ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

उगु इलय् द्वाल्खाया जुजु जयवासुदेवं उल्लिखित जग्गात थामीयात भोगचलन याके बियाः उकिया पलेसा करुणामयया खः चाःहिकेगु व जात्राया नितिं खः तयार यायेगु जिम्मा बियातःगु खः । उगु व्यहोरा लालमोहरया रुपय् हे बियातःगु धकाः उगु लागाया थामी बुह्रापाकातय्गु भनाइ दु । उगु हे इलंनिसें लापिलाङ्ग व लेटुङ्गया थामीपिन्सं दँय्दसँ खः दयेकेत माःगु हलंज्वलं हयाः खः तयार यानावयाच्वंगु दु ।

ने.सं ७०१ अर्थात वि.सं १७१८ चैत्र कृष्ण पारुया न्हि कुन्हु श्री ३ आर्यावलोकितेश्वर महारकयात बंगुबहाल (ओमबहाः) या भिक्षु श्री जयजीवराजजु, भिक्षु श्री जितपारजु, केरैकुटै रामसिंपिन्सं लुँया प्रतिमा दयेकाः थापना यात । हृदयसिंह बाबुं लुँया छत्र दयेकाबिल । जय जुइमाः धकाः करुणामय्या प्रभा मण्डलय् उल्लेख यानाः तःगु खनेदु ।

अनलिपा देवीकोट (त्रिपुरासुन्दरी) या नैमित्य (नित्य) पुजा व करुणामयया खः जात्राया सम्बन्धय् विवाद जुयाः श्री ५ गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाहपाखें लापिलिङ्ग, लेस्टुङ्ग व कार्तिकेय खुवा गुथि न्हापानिसें दूगु यात जिमिसं नं संरक्षण यानाबिया । स्वंगु खुवाया गुथिया आयस्ता ५१ तका मध्ये १० तकां खः दयेकाः जात्रा यायेगु, रु ३५ तकां देवीकोटया नैमित्य पुजा यायेगु व ल्यंगु ६ तका दां प्रजायात धकाः पिंङ्गः त्वाःया गुथियार बुद्धिनारायणया नामं वि.सं १८६० आषाढ ९ गते रोज २ स आदेश जूगु खनेदु ।

खःजात्राया नितिं साबिक बमोजिम लापिलाङ्ग, लेप्टुंङ्ग व कार्तिकेयपाखें माःगु हलंज्वलं (सिँ, पं, खिपः, नकिं, काँटा, वनमाला व जन) सहित सामान छ्यला रथ दयेकी । ४ घःचाः व ३२ कु हाकःया ताःहाकःगु खः दयेके माः । खःया घःचाः चाकलानाः कःतिइ थें वा दयेकाः तःगु जुइ । खःया दथुइ अंग्रेजी जे आकारया ताः हाकःगु सिँ गुकियात घःमाः धाइ उकिइ लीया भैरवया मूर्ति तइ । अथे हे खः या चाकलिं च्वनेजिइक खःया च्वये प्यकुंलाक बार तइ । अले अन नंं दुनेया आसनय् श्री करुणामययात विराजमान याइ । अले बज्राचार्यपिन्सं पुजा याये धुनेवं खः जात्रा न्ह्याकी ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

पिंगःत्वालं खः जात्रा न्ह्याकाः नकछेँ त्वालय् तयेहइ । थुबलउ् कोपानछेँ त्वाःयापिन्सं पुजायाइ । । कन्हे कुन्हु नकछेँ त्वालं कोछेँ त्वाः थ्यनेवं टसिचात्वाःया नातां पिंगः त्वालं पुजा याइ , कोछेँ त्वालं टसिचा त्वाः थ्यनेवं कोछेँ त्वाःया स्यस्यःतय्सं पुजा याइ । टसिचा त्वालं तप्यंगु च्वयेस्वःगु पाःचाय् खः साला च्वय् त्वालय् च्वंगु बुद्धस्तुपाया न्ह्यःने थ्यंकाः खः दिकी ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

अन थ्यनेवं दुंङगल त्वाःया स्यस्यःतय्सं पुजा याइ । कन्हे कुन्हु हानं व हे च्वये स्वःगु पाःचां क्वतहयाःदुंङगल त्वालय् थ्यंकी । दुंङगल त्वालय् थ्यनेवं लिस्टोलया स्यस्यःपिन्सं पुजा याइ । अले हानं पिंङ्गः त्वालय् थ्यनेवं अनया हे स्यस्यःतय्सं पुजा याइ । थुकथं मू मू त्वालय् खः साला ७ न्हू तक द्वाल्खा बजारय् द्यः चाःहिका जात्रा माने याइ । जात्रा अवधिभर खः मस्यंसा ७ न्हूं हे जात्रा क्वचाइ । यदि कथंकदाचित खः स्यन धाःसा घःमा भैरवयात थुमेय्या बलि पुजा बियाः जक खः जात्रा न्ह्याकी । गुखुन्हु गन त्वालय् द्यः खः थ्यनी अनच्वंपिनि पाहाँ ब्वनाः भ्वय् नयेगु चलन दु ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

श्री करुणामयया खः जात्रा पिंङ्ग त्वालं नकछेँ त्वाः हइबलय् राजकुलेश्वर देगः न्ह्यःने पुजा याइ । खः जात्रा शुरु जुयाः सम्पन्न मजुतले गुभाजुपिन्सं चिसवाः भपि मज्यू । द्यः खः या लिपांगु दिं कुन्हु राजकुलेश्वर तलेजु भवानीया देगः न्ह्यःने नवरसया गुंगु कथंया बाजा थायेमाःगु चलन दु ।

थुकथं लोकाेपकारी सहकालया द्यः, लोकनाथ, करुणामय आदिनाथ लोकेश्वर वा मच्छिन्द्रनाथ वा मत्स्येन्द्रनाथ आदि नामं शैव धर्मावलम्बीपिन्स पुजाआजा याइसा बुद्ध धर्मावलम्वीपिन्स बोधिसत्व वा अवलोकितेश्वरया रुपय् पुजा याइ । द्वाल्खाया करुणामय्यात नं ह्याउँम्ह करुणामयया रुपय् हे पुजा याइगु खः ।

सलंसः दँ न्ह्यःनिसें न्ह्याना च्वंगु श्री करुणामयया खः जात्रा उल्लिखित गुथि जग्गापाखें वयेमाःगु जिन्सी, नगद, तथा जनश्रम मवयेवं २०३९ सालंनिसें दिपा कयाः चिधंगु खतय् तयाः जक नं जात्रा न्यायेकेगु याःगु खः । दच्छिइ छकः उल्साह व उमंगं न्यायेकीगु खः जात्रा चिधंगु खतय् तयाः जक नं न्यायेकुसां उलि न्ह्यइपु मजुगु अनुभव नं स्थानीयवासी पिन्स उबले याः ।

तर लिपा कालिन्चोक युवा क्लबया तत्कालिन अध्यक्ष प्रकाश श्रेष्ठया अध्यक्षकालय् २०५५ सालय् हाकनं तःधंगु खः दयेकाः हे जात्रा न्यायेकुगु खनेदु । थी थी संघ संस्था व जनश्रमया गुहालीं उगु इलय् ८१ हजार तकाः नगद संकलन जुगु खः । खः जात्रा सञ्चालन यायेत करीब १ लख ५० द्वः खर्च जू वं । हाकनं बन्द जुइ धइभन कालिञ्चोकया युवा क्लबया सक्रियताय् द्वाल्खावासीया गुहालीं देउसीभैलो ज्याझ्वः न्ह्याकाः उकिं उठे जूगु करीब थ्यंमथ्यं ५० दँ तका द्वाल्खा करुणामय्या अक्षयकोष थापना याना तःगु दु ।

द्वाल्खाया श्री करुणामयया बारे किंवदन्ती

छन्हु करुणामय्या खः जात्रा ई जुयाच्वंगु इलय् न्ह्यःनेसं छेँ दुम्ह छम्ह बुह्रां राजाहिटीइ छम्हसिनं (तीनधारा राइती) वसः हियाच्ंवंगु खँ न्यन । थज्यागु चान्हसिया इलय् सुनां वसः हियाच्वंगु धकाः स्वःवंबलय् भुतं वसः हियाच्वंगु खंकल । व बुह्रां भुतया वसः लाका कयाहल गुकिइ हिरामोति थुनाः तःगु खः ।

कन्हेकुन्हु खः जात्राया इलय् व हे वसः सकसितं क्यनबिल । थुकथं खः जात्राया इलय् छुं दँ तक व हिरामोति जडित लँ क्यनेगु यानाच्वन तर लिपा व वसः नं बेपत्ता जुल । अनलिपा लुँया मोहमाला द्यःयात छाःयाः  व हे क्यनेगु चलन यात आः थौंकन्हे व नं मदया वने धुंकल ।

न्हापा खः जात्रा यायेगु इलय् च्वयेया त्वालय् यंकेगु चलन मदु अले च्वये त्वालय् च्वंपिन्सं द्यः खः च्वये त्वालय् नं हःसा लुँया स्वां द्यःयात छायेगु खँ धाल । अले क्वयेया त्वाःपिन्सं नं का ज्यू धकाः धस्वाःगु पाःचां खःयात साला बौद्ध स्तुपाया न्ह्यःने खः यंका त्वतल । अले च्वयेया त्वाः पिन्सं लुँया स्वां छायेगु ज्या यानाबिल ।

तर थौंकन्हे लुँस्वांया पलेसा तःकुस्वां (लालीगुराँस) छायेगु चलन स्थानीयवासीपिनि दु । द्यः थ्यनेवं देवाः च्याकेगु याइ । पुजाआजा याइ । थथे श्री करुणामयया खः जात्रा जुइगु इलय् द्वाल्खाय् वा वयेगु याः ।

श्री करुणामययात स्थानीयवासीपिन्सं सत्य भगवानया रुपय् मानेयाः । २०२९ सालय् करुणामयया मूर्ति खुया यंकल । बाह्रबिसे थ्यंकाः खुँ च्वंगु बस न्ह्याः हे मन्ह्यात । गुलि कुतः यानाः नं बस मन्ह्यायेवं खुं थ्व द्यःयाके दैवी शक्ति दु धकाः थुइकाः खुँ द्वाल्खाय् हे वनाः द्यगःया न्ह्यःने बुँइ वानाथकल । व हे मूर्ति सकुना धाम्ह डोक्छेंया मिसामचां खंकल । अले व मूर्तियात हाकनं द्यःगलय् प्रतिस्थापना यात धइगु खँ न्यनेदु ।

करुणामयया खः जात्रा द्वाल्खा बजारय् क्वचायेवं हाकनं खः जात्रा न्ह्याःगु पिंङ्गः त्वालय् हइ । अनलिपा दकलय् लिपांगु न्हि कुन्हु द्यःयात खतय् तयाः बाजागाजा, भजनसहितया पुचलं डोकुलुंङा त्वालय् हइ । खः जात्रा जुइगु इलय् चाकु व साखःया हाम्वःग्वारा दयेका नयेगु चलन नं दु । थुकियात स्थानीय भाषां “चाक सल”  धायेगु याः ।

श्री करुणामययात द्यःछेँ दुकाइगु इलय् “बलिरवा समयस हाली स्वव सखी, गुँचोस सिंहाल पुयाव , याये दरसन काय मति” धकाः भजन हाली ।

अथेहे गुरुजुपिन्सं द्यः दुकया बिज्याइबलय् ” श्री श्री श्री आनन्दादि आदित्य पद्मपाणी लोकेश्वरया रथयात्रा जुगु प्रभाव नं थुगु संसारयात उद्धार याना बिज्याये माल ।”  “श्री श्री श्री न किराकटम्ब जीव जन्तु सकल प्राणीयात उद्धार याना याना बिज्याये माल ।” ” श्री श्री श्री मन्ममहाराजाधिराज ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह देवया खड्ग सिद्धि लाये दयेका बिज्याये माल”  धाइगु थासय् २०६२ सालंनिसें ” जनताया जय जय जय जुय माल, सुख शान्ति जुय माल । श्री श्री श्री आनान्दादि लोकेश्वरया आज्ञा जुल “ धायेगु याःना हःगु दु ।

येँया करुणामयया खः जात्रा न्ह्याइगु इलय् व दुकाइगु इलय् पुजायाइबलय् ब्वनिगु पाठ स्तोत्र “ओम् नम् श्री आर्यावलोकेश्वराय, बोधि सत्वाय्, महा सत्याय, महा कारुणिकाय लोक नाथाय् नमो नमः ।”

२०६५ साल स्वया न्ह्यः खःया मौलिक रुपय् हे जात्रा न्ह्यानाच्वंगु खः । २०६५ साल लिपा धाःसा खःया स्वरुप हिल । यलया ओकुबहाल, यल निवासी ८५ वर्षीय पञ्चराज शाक्यया सक्रियताय् यलया शाक्य, श्रेष्ठ, बज्राचार्य, बैद्य, महर्जन, प्रजापति आदिया गुहाली दत । वय्कःपिनिगु मंका कुतलं श्री करुणामयया ३३ इन्चया मूर्ति, चन्द्र, सूर्य, पताः, किकिंपाः, वहःया भु आदि द्यःयात छाल । अले खःया स्वरुप नं हिल ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

लुमंके बहःजु ने.सं ८२२ अर्थात वि.सं १७५९ स पञ्चरत्न शाक्यया पुर्खां श्री करुणामययात देछागु मोहमाला आः तकं दनि । वय्कःया पुर्खापिं द्वाल्खाय् व्यापार याइपिं खः । वि.सं १९८८ स द्वाल्खाया छेँ मिया यलय् थःगु पुर्खाया छेँय् हे च्वंवन । द्वाल्खाय् ड्वाकु पसः (तधंगु पसः) या नामं प्रख्यात व अझं दनि ।

दँय्दसँ खः जात्रा जुइबलय् छुं चिधंगु घटना जुइगु सामान्य खँ खःसा गबलें खःया घःचालं क्यलाः मनू हे नं सीगु घटना मजुइगु मखु । तर द्वाल्खा थें जाःगु पहाडी लागा, चिधंगु गल्ली,थस्वःगु पाःचाः, क्वस्वःगु पाःचाय् खः जात्रा जुसां उलि तधंगु घटना धाःसा जुगु मदुनि । मदुम्ह पुजारी पुष्पमानया धापू कथं न्हापा दुंङ्गल त्वाःया नसुकाय् तसकं चिब्यागु लँपुइ खः थ्यनेवं बुँइ कुतुंवंगु खः । उबलय् धुच्चापतिकं खः स्यनाः जात्रा क्वचाबलय् स्वला बिते जुल ।

किपा-शरण ज्यापू हरि

अथेहे न्हापा टसिचा त्वालं धस्वाःगु पाःचाय् यंकुबलय् खः बालमन्दिरया बुँइ कुतुंवंगु खः । उबले १५ न्हू बित । अन लिपा धाःसा अज्यागु छुं मभिंगु घटना मजू ।

श्री करुणामययात खा खेँ, ला व सुंगुरबंगुरया ला नयाः थी मज्यू धाइ । उकिं जात्रा अवधिभर लँपुइ अज्यापिं प्राणीत त्वताः तइमखु ।

भाय् हिउम्ह रेखा शाक्य
साभार द्वाल्खाको सांस्कृतिक सम्पदा सफू पाखें

किपा-शरण ज्यापू हरि

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.