किलाघःया देवीनाचया चर्चा


 रेखा शाक्य

नेपाःया बारे गनं नं चर्चा जुइबले दकलय् न्हापां ३३ कोटी देवदेवी दूगु देय् धकाः बयबय जुयाच्वंगु खँ सकसिन स्यू । तजिलजिया रुपं नं तःमिपिं झी नेपाःमिपिं । गन नखः चखः व द्यः प्याखंया निरन्तरतां जीवन्तता कयाच्वंगु हे दु । थज्यागु ज्याखं स्वनिगलय् व स्वनिगःपिने नं निरन्तरता कयाच्वंगु हे दु । मेगु त्वाः वा थाय्यात त्वताः स्वनिगःयात छकः दुवाला स्वये ।

स्वनिगःयात येँ, यल व ख्वपया नामं ब्वथला तःगु । येँ यात नं ३२ त्वालय् ब्वथला तःगु । उकिइयात नं थःने, दथु व क्वःने धकाः नां बियातल । थ्वहे ३२ त्वाःया छगू त्वाः खः किलाघः । (गुलसिनं किलागः नं धयावया च्वंगु दु । थथे निगू नां जुया च्वंगुया लिउने थः थःगु तर्क बियाच्वंपि आपालं दु , थ्व अनुसन्धानया बिषय नं जुयाबिउगु दु ।) थन प्रसंग किलाघः वा किलागःया मखसें थुगु त्वालं येँयाः ज्वछिं पिहाँवइगु  देवीप्याखं या खः ।

किपाः रेखा शाक्य

येँ महानगरपालिकाया वडा नं १८ या किलाघः त्वालं दँयदसँ येँया बलय् थी थी दबलिइ पराम्परागत ऐतिहासिक देवी प्याखं क्यनेगु ज्या जुइ । थ्व प्याखं दँयदसँ कर्माचार्यपाखेें नासः द्यःयाथाय् श्रावण शुक्ल चौथीया न्हि खुन्हु अपसं च्वना न्हापांगु पुजा जुइ । व हे न्हि निसें प्याखं स्यनेगु शुरु जुइ ।

करीब लच्छी तक प्याखं स्यने धुंकाः भाद्र शुक्ल चतुर्थीया न्हि खुन्हु घँगलासि नामं निक्वःगु पुजा जुइ । थुगु इलय् द्यः जुइपिं पात्रया छेँजःपिं अपसं च्वनेगु याइ । दैवी शक्ति प्राप्त जुइमाः धैगु आजु ज्वना नासः द्यःयाथाय् घंघला स्वनाः तान्त्रिक विधि कथं पुजा याइ । पुजा सिधयेकाः कर्माचार्यपाखें घंघला सकल पात्रयात लःल्हाना बिइ । अले बहनी व हे घंघला न्ह्यानाः न्हयन्हू तक बिज्यापु ननिइ या दबलिइ ख्वाःपाः पुयाः प्याखं हुलिइ ।

किपाः रेखा शाक्य

कायाअष्टमीया चान्हय् निसें हानं पिदने नामं स्वकःगु पुजा न्हयाइ । थुबले प्याखंया प्रत्येक पात्र, गुरु व कजिपिंसं थःथःगु छेँ पुजा हयेमाः । शुध्द जुया अपसं च्वना दक्वं बाजागाजा व ख्वाःपाः स्वनाः पुजा याइ । पुजारीं सकल पात्रयात ख्वाःपाः लःल्हाइसा मू गुरुपाखें सहायक गुरुपिन्त बाजागाजा लःल्हानाबिइ । थुबले नं न्हापालिपा थें हे मे व दुगु बां स्याइ ।

चान्हय हे ख्वाःपाः, मतू वसः व घंघला लःल्हाना बिइ । अले नसंचा इलय् हे किलाघःया दबलिइ प्याखं हुली । थुगु न्हि निसें हे देवीप्याखं थासंथासया दबलिइ प्याखं हुलेत पूर्व तयारी क्वचाल धैगु सिइदइ ।

देवी प्याखंया पात्रत मुक्कं न्हय्म्ह दइ । भैरव, चण्डी (भैरवया कला) व कुमारी भैरव व चण्डीया म्ह्याय् । अथेहे दैत्य, बेताः (भैरवया बाहन, कवं (कुमारीया बाहन) व ख्याः (चण्डीया बाहन) ।

न्हय्म्ह पात्र दुथ्यागु, थी थी मुद्रा व आसनयात कःघाना हुलीगु देवीप्याखंनं हलिमय् शान्ति जुइमाः, प्रलयकारी एवं विनासकारी ज्याखँ मजूइमाः व महामारी व ल्वचं सुयातं दुख मजुइमाः धैगु तातुना तयाः हे प्याखं हुइगु परम्परा ल्यनाच्वंगु सिइदुसा असत्य, सत्यया न्ह्यःने न्ह्याबलें बुइ धैगु सन्देश बिइगु नं खः ।

किलाघःया दबलिइ धुंकाः दकलय् न्हापां प्याखं हुलीगु धैगु हे यःसिं थनिगु इलय् कायगःदेगःया मू लुखा न्ह्यःने प्याखं हुलीगु खः । अनं लिपा न्हूघःया दबुलिइ, थाय्मरुया दबलिइ, वंघःया दबलिइ (सडक बिस्तारया क्रमय् वंघलं न्हू सतक वनेगु लँपुइ च्वंगु दबू मदया वन) व किलाघःया दबलिइ हे क्यना दीप्याखं क्वचाइगु खः ।

कथन कदाचित क्वःनेयाः तसकं लिबाक्क तक न्ह्याना च्वन धाःसा दीप्याखंयात लायकु न्ह्यःने महाद्यः पार्वतीया दबलिइ प्याखं हुइकाः अन हानं कालभैरवया न्ह्यःने दबलिइ प्याखं हुइकाः उगु न्हियात समापन यायेमाःगु प्रचलन दु ।

क्वःने याः, थःने याः व नानिचायाः यानाः स्वन्हू हे श्री गणेश, श्री भैरव व श्री कुमारीया खः साला हइगु झ्वलय् कुमारीयात क्यने कथं कुमारीं दैत्य क्वथःगु लू हे क्यनेगु याइ ।

देवी प्याखंया सारयात संस्कृतविद् भाजु सत्यमोहन जोशीया धापू कथं थुइकेगु खःसा, परापूर्वकालया छम्ह दानवराजं महाद्यःया तसकं तच्वकं तपस्या यागु जुयाच्वन । वयागु तपस्यां लयतागु खःसां उम्ह दानवराजयात वरदान बिइत पार्वतीयात छ्वःगु जुयाच्वन । पार्वतीं महाद्यवं धाःकथं दावनयात बर फ्वनेत धायेवं थम्ह अपायजि तःधंगु तपस्या याना नं महाद्यः स्वयम बिमज्यागुलिं पार्वतीयात हिस्याये भन मिसाम्ह बिउगु बर कायेत असमर्थ जूगु खँ न्ह्यब्वल ।

पार्वतीं थःत याःगु अपमान तायेका मेगु जुनीइ भैरव व चण्डीया म्ह्यायया रुपय् जन्म कयाः थुम्ह अहंकारी दानवराजयात स्यायेगु उहः कयाबिज्यात । उकिया प्रतिक कथं हे थौं तक नं येँया बलय् कुमारीया रथयात पलख दिकाः थुगु हे अंश क्यनेगु यानातःगु धैगु हे परम्परायात जीवित याना तःगुया दसू खः ।

किपाः रेखा शाक्य

देवी प्याखंया झ्वलय् ल्हुइगु प्याखंया १६ गु लू

१) शुन्य पहः प्याखं (दैत्य बाहेक खुम्ह देवदेवी पात्रपिं दबुलिइ बिज्याइ । छचाः चाहुला बेताः, कवं व ख्याः दबू त्वता वनीसा भैरव, चण्डी व कुमारी जक थी थी बाजं, राग व तालय् प्याखं हुली ।)

२) भैरव ग्वारा प्याखं (भैरव, कवं व बेताः नापं वयाः दबू चाहुली । अन लिपा भैरव याकचा जक थी थी बाजं, राग व तालय् प्याखं हुली ।

३) कुमारी ग्वारा प्याखं ( कुमारी, कवं व बेताः दबू चाहुला कुमारी याक त्वता वनी । थी थी बाजं, राग व तालय् कुमारी प्याखं हुली ।)

४) चण्डी ग्वारा प्याखं (ख्याः, बेताः व चण्डी नापं दबू चाहुली । चण्डीयात याक त्वता ख्याः, बेताः दबू पिने वनी । याक चण्डी थी थी बाजं, राग व तालय् प्याखं हुली ।)

५) थुकथं हे भैरव, कुमारी व चण्डी चजा प्याखं याकः याकः हे थी थी बाजं, ताल व रागय् प्याखं हुली ।

६) अथेहे भैरव, कुमारी व चण्डी न्ह्याः प्याखं याकः याकः हे थी थी बाजं, ताल व रागय् प्याखं हुली ।

७) दैत्य प्याखं, थुकी दैत्य याकः हे दबुलिइ थी थी बाजं, ताल व रागय् प्याखं हुली ।

८) भैरव जुध्द प्याखं, थुकी भैरव पात्र व दैत्य ल्हातये धनुषबाण ज्वना ल्वायेगु भावं थी थी बाजं, ताल व रागय् प्याखं हुलीगु खःसा दैत्यं भैरवयात बुका छ्वइगु खः ।

किपाः रेखा शाक्य

९) कुमारी जुध्द प्याखं, थुकी कुमारी व दैत्यया युध्द जूगू भावं थी थी बाजं, ताल व रागय् न्हयकःतक दबूया छचाखेरं चाहुला दैत्ययात पालेगु भावं प्याखं हुलीगु खःसा दैत्य बिसिवनीगु खः । थ्व हे प्याखंया अंश हे थुगु प्याखंया मू अंश खः । अथेहे कुमारी व दैत्यया युद्धय् दैत्य मात्र घाइते जक जुया बिसि वनिगु दृश्य नं थ्वहे देवी प्याखनय् जक दु ।

१०) कवं बेताः व ख्याः मंकाः कथं स्वकुमिपिन्त न्हिके कथं थी थी बाजं, ताल व रागय् प्याखं हुला कवंचां मस्तयत कुउउउउउ धा धां सालाकाइगु दृश्य रोमान्चक जुइ ।

किपाः रेखा शाक्य

११) शान्ति प्याखं , थुकी दैत्य यात बुकाः छ्वःगु लसताय् दैत्यबाहेक सकलें शान्त भावं थी थी बाजं, ताल व रागय् प्याखं हुली ।

१२) लपः प्याखं , थुकी सकलें पात्रपिं छथासं वया मकां कथं थी थी बाजं, ताल व रागय् प्याखं हुला प्याखं क्वचायेकी । थुकथं रागं शुरु जूगु प्याखं रागं हे क्वचाइ । न्ह्यय्गू तालय् ल्हुइगु थुगु प्याखनय् न्ह्यम्ह हे पात्र दुथ्याइ ।

थुगु देवी प्याखंया इतिहास स्वयेगु खःसा नं नेपालमण्डलय् गुणकामदेव जुजु जूगु ईया गुणगान यानातःगु दु । थुगु देवी प्याखंनय् हालिगु छताजि भैरव प्याखं हुलीबले प्रतालया लसय् म्ये हालेगु झ्वलय् नेपालया भुवन पति श्री गुणकर राजा जुगांजुग जिवय भुक्ति मुक्ति धयातःगु दु । जुजु गुणकामदेवं हे येँयात धर्म व संस्कृतिया वैभवं सम्पन्न याना थकूगु तथ्य लुयावःगु दु । वसपोलं हे येँयात कान्तिपूर नां नीस्वंगू व प्यखेरं अष्टमातृकाया गणयात संरक्षिकाया रुपं थापनायाना बिज्यागु खः । उकिं हे व हे प्रभाव नं थुगु दीप्याखनय् पात्रपिन्सं खड्ग ज्वना प्याखं हुयाः अष्टमात्रृकायात म्वाकातःगुया आभाष बियाच्वंगु खनेदु ।

साभारः देवी नाच सफूया लिधंसाय् च्वयागु लेख

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.